Cách tự nhiên nhất để được ăn một bữa cơm cùng gia đình người dân tộc là ở lại một đêm trong bản, nhờ chủ nhà nấu bữa tối như nhà vẫn ăn, ngồi cùng mâm và góp phần chi phí rõ ràng từ trước. Những bữa cơm như vậy không cầu kỳ: xôi, cá suối, rau rừng, thịt treo gác bếp, chẻo chấm, chén rượu ngô. Thứ làm nó đáng nhớ là được ngồi xếp bằng quanh mâm, nghe chuyện nhà, chuyện mùa, chuyện con cái đi làm xa.
Bữa cơm là chỗ dễ vụng nhất của khách lạ: ngồi sai chỗ, từ chối món sai cách, uống quá chén, đưa tiền vụng. Bài này gom những điều cụ thể cho các vùng quen gọi như Mai Châu (nay thuộc tỉnh Phú Thọ), vùng Thái ở Sơn La, Điện Biên, vùng Tày ở Cao Bằng, Lạng Sơn, và các bản Mông vùng cao. Mỗi dân tộc, mỗi nhà có lệ riêng; nguyên tắc chung là quan sát, hỏi và làm theo chủ nhà.
Vì sao một bữa cơm trong nhà đáng hơn mười bữa ở nhà hàng đặc sản
Ở nhà hàng, bạn ăn món. Ở mâm cơm nhà, bạn thấy cả đời sống phía sau món ăn. Con cá do cậu con trai bắt ở suối chiều qua, miếng thịt treo trên gác bếp từ Tết, nắm xôi đồ trong chõ gỗ từ sáng sớm, bát canh nấu với loại lá mà bà mẹ hái trên nương. Bạn hỏi một câu, chủ nhà kể cả mùa vụ.
Bữa cơm cũng là nơi người ta nói chuyện thật nhất. Hỏi về con cái, bạn sẽ nghe chuyện người con gái đi làm công nhân ở xa, người con trai làm ở thị tứ. Hỏi về ruộng, bạn biết năm nay lúa được hay mất. Những câu chuyện ấy cho bạn hiểu vùng đất hơn bất kỳ bảng giới thiệu nào.
Và với chủ nhà, khách đến ăn cơm có phần vui thật. Họ thích được hỏi món này làm thế nào, thích khách ăn ngon miệng. Một bữa cơm vui là khi cả hai bên đều thoải mái, không phải là màn trình diễn cho khách.
Muốn có được điều đó, bạn cần chậm lại. Đến sớm hơn giờ ăn một chút, ngồi cạnh bếp xem người nấu, phụ một tay nhặt rau hay thổi lửa nếu chủ nhà cho. Sau bữa, ngồi lại uống chén nước, đừng vội đứng dậy đi chụp ảnh. Chính khoảng trước và sau bữa ăn là lúc người ta kể chuyện nhiều nhất.
Những món hay gặp trên mâm theo vùng
Không có thực đơn cố định; mâm cơm nhà theo mùa và theo những gì nhà có. Bảng dưới chỉ để bạn biết món mình đang ăn là gì mà hỏi chuyện.
| Vùng, dân tộc | Món hay gặp | Cách ăn, lưu ý |
|---|---|---|
| Người Thái vùng Mai Châu, Sơn La, Điện Biên | Xôi nếp đồ chõ, cá suối nướng gập que tre, thịt trâu gác bếp, chẻo chấm, rau rừng | Ăn xôi bằng tay, chấm chẻo; chẻo khá cay, nếm ít trước |
| Người Mường vùng Phú Thọ | Cơm đồ, thịt lợn nướng, cá kho, các món măng, rau đồi | Mâm thường đặt trên lá chuối, ăn chậm, nhiều lượt mời |
| Người Tày vùng Cao Bằng, Lạng Sơn | Thịt lợn quay, khâu nhục, bánh cuốn, bánh gio, canh rau ngót rừng | Món nhiều mỡ, ăn kèm rau và dưa |
| Người Mông vùng cao | Mèn mén, thắng cố, thịt treo, rau cải mèo, canh đậu | Mèn mén khô, ăn cùng canh cho dễ nuốt |
| Người Dao vùng núi phía Bắc | Thịt treo, măng, canh lá rừng, rượu ngô | Hỏi tên lá, nhiều loại là lá thuốc của nhà |
Món gác bếp, mắm cá, các món ủ chua có vị lạ với người dưới xuôi. Nếm một miếng nhỏ trước, không thích thì thôi, không phải cố ăn hết. Ai bụng yếu nên mang men tiêu hoá và tránh đồ sống, nhất là gỏi cá, tiết canh.
Chuẩn bị trước khi đến: mang gì, hỏi gì
Phần chuẩn bị quyết định bữa cơm có tự nhiên hay không. Làm những việc dưới đây trước khi bước vào nhà.
- Hỏi trước qua người giới thiệu rằng nhà có tiện nấu cơm cho khách không, cho mấy người, mấy giờ ăn; đừng đến bất ngờ đúng bữa.
- Thống nhất phần góp chi phí trước bữa ăn, qua người giới thiệu hoặc hỏi thẳng một lần cho rõ. Nói về tiền giữa bữa cơm là khó xử cho cả hai.
- Mang một món quà nhỏ dùng được: gói chè, hộp bánh, bút vở cho trẻ, gói kẹo cho cả nhà. Tránh tặng tiền mặt trực tiếp cho trẻ con.
- Hỏi về kiêng kỵ của nhà khi vừa đến: có chỗ nào không được ngồi, không được bước qua, có điều gì cần tránh trong nhà.
- Nói trước nếu bạn ăn chay hoặc dị ứng để chủ nhà biết, đừng để đến mâm mới từ chối.
- Mang dép dễ tháo vì phải để giày dép ngoài cầu thang nhà sàn hoặc ngoài cửa.
Nếu bạn đi theo đoàn đông, hãy chia ra mỗi nhà vài người. Một gia đình nấu cho hai mươi khách thì bữa cơm thành bữa phục vụ, mất hết ý nghĩa.
Một việc nhỏ nữa: học trước một hai câu chào hay câu cảm ơn bằng tiếng của dân tộc nơi bạn đến, nhờ người giới thiệu dạy. Phát âm chưa chuẩn cũng không sao; chủ nhà thường bật cười rồi sửa cho bạn, và không khí bữa cơm mở ra ngay từ câu chào ấy.
Trong bữa cơm: ngồi, ăn, uống thế nào
Chờ được chỉ chỗ. Ở nhiều nhà sàn, khu gần bếp và khu gần gian thờ có quy ước riêng, chỗ cho đàn ông lớn tuổi, chỗ cho khách. Đứng chờ một chút, chủ nhà sẽ mời bạn ngồi.
Ngồi xếp bằng hoặc ngồi nghiêng chân. Không duỗi thẳng chân về phía mâm hay phía người khác; nếu chân mỏi, nói một câu rồi đổi tư thế.
Đợi người lớn tuổi cầm đũa trước. Nhiều nhà có lời mời đầu bữa; bạn mời lại "cháu mời bác, mời cả nhà" rồi mới ăn.
Ăn xôi bằng tay nếu nhà ăn bằng tay. Vo một nắm nhỏ, chấm chẻo hoặc ăn với thức ăn; đừng bóc cả nắm to rồi bỏ dở.
Rượu đi theo vòng. Chủ nhà mời, khách nhận; nhiều nơi có lệ uống chéo tay, mời từng người. Uống được bao nhiêu nói rõ từ đầu, như "cháu chỉ uống được ba chén thôi ạ", mọi người sẽ tôn trọng.
Khen món thật lòng, hỏi cách làm. Một câu hỏi "món này bác nấu với lá gì" mở ra cả câu chuyện.
Không bỏ thừa nhiều. Lấy vừa ăn, ăn hết phần mình; thức ăn ở bản là công sức cả nhà.
Một số lệ hay gặp ở các vùng (luôn hỏi lại chủ nhà)
Bảng dưới không phải luật chung cho cả dân tộc. Mỗi bản, mỗi nhà có lệ riêng; dùng như gợi ý để biết cần hỏi gì.
| Tình huống | Nên | Tránh |
|---|---|---|
| Vào nhà sàn | Cởi giày ở chân cầu thang, bước nhẹ | Đi giày lên sàn, giậm mạnh |
| Bếp lửa giữa nhà | Ngồi cạnh, hơ tay khi được mời | Gác chân lên kiềng bếp, ném rác vào bếp |
| Gian thờ tổ tiên | Hỏi trước khi đến gần | Ngồi quay lưng, treo đồ, chụp ảnh khi chưa hỏi |
| Cửa nhà có dấu hiệu kiêng | Không vào, hỏi người trong bản | Tự ý vào vì tưởng là trang trí |
| Ngủ lại sau bữa | Nằm đúng chỗ chủ nhà trải đệm | Tự chọn chỗ gần gian thờ |
| Trẻ con trong nhà | Chơi cùng, hỏi bố mẹ trước khi chụp ảnh | Xoa đầu, cho tiền, cho kẹo khi chưa hỏi |
Một số bản có lệ treo cành lá ở cổng hay cửa nhà những ngày có việc riêng, có trẻ mới sinh hoặc có lễ. Thấy dấu hiệu như vậy, đừng vào; nhờ người giới thiệu hỏi giúp. Trong những ngày ấy, nhà không đón khách lạ là điều bình thường.
Góp tiền thế nào cho tế nhị
Nói rõ trước bữa, không phải sau. Nếu bạn ở homestay trong bản, bữa cơm thường đã có giá. Nếu được mời vào một nhà không làm du lịch, nhờ người giới thiệu hỏi giúp nên góp bao nhiêu và gửi theo cách nào.
Đưa bằng hai tay cho người chủ. Bỏ tiền trong phong bì hoặc gấp gọn, đưa cho người chủ gia đình hoặc người nấu, kèm lời cảm ơn, lúc cuối bữa hoặc trước khi ra về.
Đừng trả dư quá nhiều. Trả quá cao so với mặt bằng làm hỏng quan hệ giữa bản với khách sau này, và có khi gây khó xử giữa các nhà trong bản.
Mua thêm đồ của nhà. Nếu nhà có mật ong, măng khô, thổ cẩm làm tay để bán, mua một ít là cách cảm ơn tự nhiên, miễn là bạn cần món ấy.
Giữ lời hứa nhỏ. Hứa gửi ảnh thì gửi; hứa quay lại thì đừng nói nếu không chắc. Người trong bản nhớ những lời ấy lâu hơn khách nghĩ.
Áp vào trường hợp của bạn và lỗi hay gặp
Gia đình chị Lan có con nhỏ hay kén ăn. Báo trước để chủ nhà nấu thêm một món đơn giản như trứng rán hoặc rau luộc cho trẻ; dặn trẻ cảm ơn, không chê món trên mâm.
Nhóm bạn của Minh, toàn thanh niên. Đây là nhóm dễ bị mời rượu nhiều nhất. Cử một người không uống để giữ tỉnh táo, nói rõ giới hạn từ đầu, không thách nhau uống trong nhà người ta.
Bác Tư đã nghỉ hưu, đi cùng vợ. Ngồi xếp bằng lâu khó với người lớn tuổi; xin chủ nhà một chiếc ghế thấp hoặc gối tựa, không ai trách. Hai bác thường được chủ nhà quý vì hỏi chuyện xưa rất có duyên.
Người đi một mình, ít nói. Bạn không cần phải nói nhiều. Ngồi cạnh bếp, phụ việc nhỏ, hỏi một hai câu về món ăn, rồi nghe. Nhiều chủ nhà quý khách biết nghe hơn khách nói hay. Nếu nhà có người trẻ nói tiếng Việt tốt, họ thường thành người phiên dịch cho cả bữa, và đó là lúc câu chuyện mở ra tự nhiên nhất.
Lỗi hay gặp. Đến đúng giờ ăn mà không báo; chụp ảnh mâm cơm trước khi chủ nhà mời ăn; từ chối món bằng mặt nhăn; ngồi duỗi chân ra mâm; uống quá chén rồi to tiếng; đưa tiền giữa bữa; hứa gửi ảnh rồi quên.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao để được ăn cơm cùng gia đình người dân tộc?
Cách dễ nhất là ngủ lại homestay do chính gia đình trong bản làm và xin ăn bữa tối cùng nhà. Nếu muốn đến một nhà không làm du lịch, cần người trong vùng giới thiệu và hỏi trước.
Đến nhà người dân tộc nên mang quà gì?
Quà nhỏ dùng được như chè, bánh, đồ dùng học tập cho trẻ là vừa. Tránh tặng tiền cho trẻ con hay mang những món đắt tiền làm chủ nhà ngại.
Không uống được rượu thì từ chối thế nào?
Nói rõ từ đầu bữa rằng bạn không uống được hoặc chỉ uống một chén, có thể nêu lý do sức khoẻ hoặc phải lái xe. Nâng chén nước cảm ơn khi được mời, người vùng cao thường hiểu và không ép.
Ăn chay có đi ăn cơm nhà dân được không?
Được, miễn là báo trước để chủ nhà nấu riêng rau, măng, đậu, trứng nếu bạn ăn trứng. Đừng đến mâm mới nói, vì chủ nhà sẽ áy náy khi không có gì cho bạn ăn.
Có nên chụp ảnh bữa cơm không?
Chụp mâm cơm thì hỏi một câu là được, nhiều nhà vui khi khách thích món. Chụp người đang ăn thì nên tránh, nhất là người lớn tuổi; dành bữa cơm để nói chuyện hơn là để chụp.
Một bữa cơm cùng gia đình nên góp bao nhiêu?
Không có con số chung, tuỳ vùng và tuỳ món. Nhờ người giới thiệu hoặc chủ homestay gợi ý mức phù hợp, đưa trước khi về và không trả quá cao so với mặt bằng trong bản.