Tát mương bắt cá là một buổi lội bùn ở mương vườn đã cạn nước gần hết, chặn hai đầu, tát hết nước rồi mò cá bằng tay, xong thì nướng trui cá lóc bằng rơm ngay bên bờ; muốn làm cho đúng và an toàn, bạn nên đi vào mùa khô, chọn nhà vườn có mương nông, mặc đồ cũ bó gọn, đi găng hoặc tất bùn, và để trẻ nhỏ chơi ở đoạn nước chỉ ngang gối.
Nhiều người lớn lên ở miền Tây có ký ức tát mương cùng anh em, cha chú. Với khách thành phố, đây có thể là lần đầu tiên trong đời được lấm bùn đến tận tóc và cười như trẻ con. Bài này kể một buổi tát mương diễn ra ra sao, chọn mùa, chọn nhà thế nào, mặc gì, mang gì, những rủi ro nhỏ dưới bùn và cách tránh, phép lịch sự với chủ vườn, cùng chi phí theo tầng.
Vì sao trò lấm bùn này đáng thử một lần
Ở hầu hết các trải nghiệm du lịch, bạn đứng nhìn. Tát mương thì bạn làm: xách gàu, đứng thành hàng, tát nước qua bờ đất, cảm thấy bùn lún đến bắp chân, cá trườn qua kẽ tay rồi tuột mất, cả nhóm la hét khi có người chụp được con cá lóc to. Đó là thứ niềm vui rất cũ, rất đơn giản, mà người lớn ở thành phố hiếm khi còn được chạm vào.
Nó cũng là cách nhanh nhất để hiểu vì sao bữa cơm miền Tây gắn với cá đồng. Mương vườn là kho cá tự nhiên của nhà nông: nước rút về mương vào mùa khô, cá dồn lại, người ta tát lấy ăn, để dành cho dịp có khách, ngày giỗ. Khi bạn tự tay bắt con cá, đem nướng trui, cuốn bánh tráng với rau vườn, bữa trưa ấy có vị khác hẳn bữa ăn gọi ở nhà hàng.
Phần ít ai nói: bùn có mảnh vỏ ốc sắc, gai cá đâm tay, nắng hầm trên mương không bóng cây, và sau một tiếng là ai cũng mỏi lưng. Nhà vườn tổ chức tốt sẽ chọn mương nông, dọn sơ đáy, có chỗ rửa sạch; nhà làm qua loa thì không. Biết điều này để chọn đúng nơi.
Một buổi tát mương diễn ra thế nào
Gia đình chị Lan, hai người lớn và hai con chín tuổi, mười hai tuổi, tát mương ở một nhà vườn trên cù lao. Buổi của họ đi theo các bước này:
- Chủ vườn chọn đoạn mương. Thường là đoạn dài chừng vài chục mét, nước còn ngang gối hoặc thấp hơn, đã đắp bờ chặn hai đầu từ hôm trước.
- Tát nước. Cả nhóm xếp hàng, dùng gàu sòng, gàu dây hoặc thau, tát nước qua bờ. Có nhà dùng máy bơm nhỏ phụ cho nhanh; tát tay thì vui hơn nhưng mệt hơn.
- Chờ nước cạn đến mắt cá. Lúc này cá bắt đầu quẫy, lộ lưng. Chủ vườn hướng dẫn cách khum hai tay chụp cá, cách giữ cá lóc ở mang để khỏi tuột.
- Bắt cá. Mò dọc đáy mương, cho cá vào thùng có nước. Cá nhỏ quá thì thả vào chỗ nước còn lại để chúng lớn tiếp.
- Rửa sạch. Lên bờ, xả nước sạch từ đầu đến chân, rửa kỹ các vết xước, thay đồ.
- Nướng trui và ăn trưa. Cá lóc xiên que, cắm xuống đất, phủ rơm đốt, cạo lớp vảy cháy, cuốn bánh tráng với rau, chấm nước mắm me.
Cả buổi khoảng hai đến ba tiếng. Hai bé nhà chị Lan bắt được ba con cá rô và một con cá lóc nhỏ, nhưng cái chúng nhớ nhất là được bôi bùn lên mặt nhau mà không ai la.
Chọn mùa và chọn nhà vườn
Mùa khô là mùa của tát mương. Khoảng từ tháng mười hai đến tháng tư, nước trong mương rút thấp, cá dồn lại, tát nhanh và dễ bắt. Mùa mưa, mùa nước nổi mương đầy, tát gần như không nổi, và chủ vườn cũng không muốn làm.
Mương nông, có bóng mát. Hỏi trước nước sâu bao nhiêu, có cây che không. Mương ngang gối người lớn là vừa cho cả gia đình. Mương sâu ngang hông không hợp với trẻ em.
Nhà vườn có chỗ rửa và thay đồ. Sau buổi tát mương ai cũng lấm bùn từ đầu đến chân. Nhà có vòi nước sạch, chỗ thay đồ kín là điều kiện để buổi vui không kết thúc trong khổ sở.
Tát cùng nhà vườn tổ chức hay cùng nhà dân thật. Nhà vườn đón khách thường chuẩn bị sẵn mương đã thả cá, dọn đáy, có hướng dẫn. Tát cùng nhà dân thật thì mộc hơn, nhưng chỉ nên làm khi được mời và đã quen chủ nhà.
Luôn hỏi chủ mương. Cá trong mương là tài sản của nhà người ta. Không bao giờ tự lội xuống mương ven đường để bắt cá, dù thấy cá quẫy ngay trước mặt.
Ăn mặc gì và mang theo gì
Đồ mặc tát mương phải chấp nhận hỏng, bó gọn để bùn không kéo tuột. Danh sách cho mỗi người:
- Áo thun cũ dài tay, quần cũ ống bó hoặc ống có thể buộc lại; tránh quần rộng, váy.
- Tất bùn hoặc giày lội nước bó chân để không bị vỏ ốc, mảnh sành cứa; không đi chân trần nếu chủ vườn chưa dọn đáy.
- Găng tay vải mỏng có hạt bám, để chụp cá đỡ bị gai đâm và đỡ trơn.
- Nón có dây buộc, kem chống nắng chịu nước.
- Một bộ đồ sạch, khăn tắm, túi nilon lớn đựng đồ bẩn mang về.
- Nước uống để trên bờ, uống thường xuyên vì nắng trên mương rất hầm.
- Thuốc sát trùng, băng dán, thuốc dị ứng nếu có người hay nổi mẩn.
- Điện thoại để trên bờ cho một người chụp, đừng mang xuống mương.
Bùn vào quần áo trắng là không giặt sạch được. Chọn màu tối, và chấp nhận rằng bộ đồ đó có thể bỏ lại sau buổi hôm ấy.
An toàn dưới bùn cho trẻ và người lớn tuổi
Tát mương ít khi có tai nạn nặng, nhưng vết thương nhỏ dưới bùn dễ nhiễm trùng nếu không xử lý. Mấy tình huống hay gặp:
| Chuyện có thể xảy ra | Phòng và xử lý |
|---|---|
| Vỏ ốc, mảnh sành cứa chân | Đi tất bùn hoặc giày lội nước; bị cứa thì lên bờ rửa ngay bằng nước sạch, sát trùng, băng lại |
| Gai cá rô, cá trê đâm tay | Đeo găng, giữ cá ở thân và mang, không bóp vây; bị đâm thì rửa, sát trùng, theo dõi sưng đỏ |
| Trơn trượt, ngã trong bùn | Bước chậm, chân rộng; người lớn tuổi đứng tát nước trên bờ thay vì lội xuống |
| Trẻ nhỏ ở gần mương sâu | Chỉ cho trẻ xuống đoạn nước ngang gối, luôn có một người lớn chỉ lo trông trẻ |
| Đỉa, côn trùng | Mặc đồ bó, kiểm tra chân sau khi lên; có đỉa thì không giật mạnh, nhờ chủ vườn gỡ |
| Nắng và mệt | Nghỉ trên bờ mỗi nửa tiếng, uống nước; người có bệnh tim, huyết áp không lao động nặng dưới nắng |
| Vết thương hở có sẵn | Không xuống bùn nếu đang có vết thương chưa lành ở chân tay |
Với người lớn tuổi, phần đáng làm nhất thường không phải lội bùn mà là ngồi bờ chỉ cháu cách bắt cá, rồi phụ nướng trui. Đừng ép ai xuống mương nếu họ không muốn.
Phép lịch sự với chủ vườn và với con mương
Một buổi tát mương vui hay không phụ thuộc rất nhiều vào cách bạn cư xử với người đã chuẩn bị nó:
- Hỏi trước có được giữ cá mang về không; nhiều nơi cá bắt được dùng để nấu bữa trưa, không mang đi.
- Thả lại cá con, cá quá nhỏ vào chỗ nước còn lại để mương còn cá cho lần sau.
- Không giẫm lên luống rau, gốc cây non trên bờ mương khi lên xuống.
- Không đạp phá bờ đất chặn hai đầu mương; bờ vỡ là nước tràn, chủ vườn phải đắp lại.
- Không bỏ lại bao nilon, chai nước trên bờ.
- Rửa bùn ở đúng chỗ chủ nhà chỉ, đừng xả bùn vào giếng hay bể nước sinh hoạt.
- Gửi một lời cảm ơn và một chút quà cho trẻ con trong nhà trước khi về.
Những điều này nghe nhỏ, nhưng là cách để người miền Tây vui lòng đón đoàn sau của bạn.
Áp vào nhóm của bạn
Gia đình có con từ sáu đến mười hai tuổi. Đây là nhóm hợp nhất. Chọn nhà vườn đón khách có mương nông đã dọn, tát buổi sáng, nghỉ trưa, chiều đi xuồng ngắn. Một người lớn chỉ lo trông con, một người lo chụp ảnh từ trên bờ.
Nhóm bạn ở tuổi hai mươi, ba mươi. Thử tát tay hoàn toàn, không dùng máy bơm, chia đội thi xem đội nào bắt được nhiều cá. Mệt hơn nhưng vui hơn nhiều. Vẫn mặc đồ bó, đi tất bùn.
Ba thế hệ cùng đi. Ông bà ngồi bờ dưới bóng cây, cháu lội mương, cha mẹ tát nước. Bữa trưa nướng trui là lúc cả nhà gom lại. Chọn nhà vườn có chỗ ngồi mát sát mương.
Khách nước ngoài đi cùng. Giải thích trước cách giữ cá, luật thả cá nhỏ, và chuẩn bị tinh thần rằng sẽ rất bẩn. Nhiều người bạn nước ngoài xem đây là phần đáng nhớ nhất cả chuyến đi Việt Nam.
Chi phí theo tầng và lỗi hay gặp
Tát mương thường đi kèm buổi ở nhà vườn, nên chi phí tính chung cả ngày. Ba tầng để bạn hình dung:
| Tầng | Cách làm |
|---|---|
| Tiết kiệm | Ở nhà dân, xin phụ tát mương cùng nhà khi chủ nhà có dịp, góp tiền chợ cho bữa trưa |
| Vừa | Nhà vườn đón khách, mương đã chuẩn bị, có người hướng dẫn, bữa trưa nướng trui |
| Thoải mái | Thuê riêng một đoạn mương cho gia đình, có người trông trẻ trên bờ, nghỉ trưa, thêm chèo xuồng chiều |
Khoản không nên tiếc là chỗ có vòi nước sạch, chỗ thay đồ và người hướng dẫn trông chừng trẻ. Mương rẻ mà không có chỗ rửa thì cả nhà ngồi xe về trong bùn khô suốt mấy tiếng.
Lỗi hay gặp: mặc quần jean, áo trắng rồi tiếc cả buổi; đi chân trần xuống mương chưa dọn; để trẻ tự lội mà không ai trông riêng; tát mương giữa trưa không bóng cây; không mang đồ thay; tự ý xuống mương nhà người khác vì tưởng mương bỏ hoang.
Câu hỏi thường gặp
Tát mương bắt cá vào mùa nào?
Mùa khô, khoảng từ tháng mười hai đến tháng tư là thuận nhất, vì nước trong mương xuống thấp, cá dồn lại. Mùa mưa và mùa nước nổi mương đầy, khó tát. Hỏi chủ vườn trước, vì mỗi năm nước rút sớm muộn khác nhau.
Trẻ mấy tuổi có thể tham gia tát mương?
Trẻ từ khoảng sáu tuổi trở lên thường chơi được ở đoạn mương nước ngang gối, có người lớn trông riêng. Trẻ nhỏ hơn nên nghịch bùn ở mép bờ. Không cho trẻ xuống đoạn mương sâu hoặc mương sát sông.
Có bị đỉa cắn khi tát mương không?
Có thể, nhất là mương nhiều cỏ. Mặc quần bó, tất bùn, và kiểm tra chân sau khi lên bờ. Nếu có đỉa bám, đừng giật mạnh; nhờ chủ vườn gỡ, rồi rửa sạch và sát trùng chỗ bị cắn.
Cá bắt được có được mang về không?
Tuỳ nhà vườn. Nhiều nơi cá dùng để nấu bữa trưa ngay tại vườn, một số nơi cho mang về hoặc bán lại theo giá thoả thuận. Hỏi rõ trước khi xuống mương để không ai phải khó xử.
Người lớn tuổi có nên lội mương không?
Nếu khoẻ và thích thì được, ở đoạn nông, có người đỡ. Người có bệnh tim, huyết áp, xương khớp nên ở trên bờ phụ tát nước, chỉ cháu bắt cá và lo phần nướng trui. Niềm vui vẫn trọn vẹn.
Nướng trui cá lóc có khó không?
Không khó. Cá lóc rửa sơ, xiên que từ miệng xuống đuôi, cắm đứng xuống đất, phủ rơm rồi đốt. Rơm cháy hết thì cạo lớp vảy cháy, xé thịt cuốn bánh tráng, rau sống và chấm nước mắm me.