SongDinh.comSống Đỉnh
Chợ phiên và văn hoá bản làng

Chụp ảnh người ở chợ phiên và bản làng: xin phép thế nào, khi nào nên cất máy

Cách xin phép chụp người vùng cao bằng lời và cử chỉ, chỗ không nên chụp, chuyện trả tiền, chụp trẻ em, máy bay chụp ảnh, đăng ảnh lên mạng và những lỗi hay mắc.

A traveler lowers her camera and smiles at an elderly market vendor sitting behind baskets of ginger, over the shoulder shot, warm morning light, soft focus background

Nguyên tắc ngắn gọn: chụp cảnh rộng thoải mái, chụp cận mặt một người thì xin phép trước, người ta lắc đầu thì cất máy, và không bao giờ chụp trẻ em mà không hỏi bố mẹ. Với người vùng cao không nói nhiều tiếng Việt, xin phép bằng cử chỉ: giơ máy lên, nhìn họ, hơi nghiêng đầu như hỏi, rồi chờ cái gật đầu.

Ảnh chụp người ở chợ phiên, ở bản làng là những tấm ảnh đẹp nhất mà cũng dễ gây khó chịu nhất. Bài này không dạy kỹ thuật chụp; nó giúp bạn có những tấm ảnh mà người trong ảnh không thấy bị lấy mất điều gì: cách hỏi, chỗ không nên chụp, chuyện tiền bạc, chuyện trẻ con, chuyện đăng ảnh lên mạng và những lỗi mà người cầm máy ảnh lớn hay mắc.

Vì sao chuyện xin phép quan trọng hơn bạn nghĩ

Với khách, một phiên chợ là khung cảnh. Với người đi chợ, đó là ngày đời thường của họ: mặc cả con lợn, gặp người họ hàng, ăn bát phở sau nhiều giờ đi bộ. Bị một ống kính dí sát mặt lúc đang ăn hay lúc đang mặc cả không dễ chịu với ai, ở thành phố cũng vậy.

Nhiều bản ở những vùng đông khách đã quá quen với cảnh hàng chục người chĩa máy vào mỗi buổi sáng. Có người chọn quay mặt đi, có người kéo khăn che, có người đòi tiền. Cả ba phản ứng đều dễ hiểu. Bạn đến đó một lần; họ sống ở đó và chịu những ống kính mỗi tuần.

Thêm nữa, một số khoảnh khắc mang ý nghĩa riêng: một đám tang, một lễ cúng trong nhà, một người mẹ cho con bú, một người đang say. Ảnh những lúc ấy có thể bị chia sẻ mãi trên mạng mà người trong ảnh không hề biết. Hỏi một câu trước khi bấm máy là cách đơn giản nhất để không vô tình làm tổn thương ai.

Xin phép chụp: năm bước dùng được cả khi không chung ngôn ngữ

Trình tự này mất chừng một phút. Nó cũng thường cho bạn tấm ảnh tự nhiên hơn so với chụp lén.

  1. Đến gần, cất máy xuống. Chào trước bằng lời và nụ cười, mua một món nhỏ nếu họ đang bán hàng.
  2. Trò chuyện một chút. Hỏi món hàng, hỏi họ ở bản nào, khen chiếc khăn đẹp. Một hai câu là đủ.
  3. Xin phép rõ ràng. Giơ máy lên, chỉ vào họ, hỏi "cháu chụp một tấm được không ạ?". Không chung tiếng thì dùng cử chỉ, chờ cái gật đầu.
  4. Chụp ít, nhanh. Vài tấm là đủ, không bắt người ta tạo dáng lâu.
  5. Cho xem lại và cảm ơn. Đưa màn hình cho họ xem, hỏi có muốn bạn xoá tấm nào không. Nếu họ muốn nhận ảnh, hỏi cách gửi hoặc nhờ người dẫn đường chuyển giúp.

Khi người ta lắc đầu, xua tay hoặc quay đi, đó là câu trả lời. Đừng đi vòng ra sau để chụp lén; đừng nhờ người khác "hỏi lại". Cảm ơn rồi đi tiếp, ở chợ còn nhiều người khác sẵn lòng.

Chụp ở chợ phiên: chọn chỗ đứng và giờ

Chỗ đứng tốt nhất ở chợ phiên thường không ở giữa chợ mà ở rìa: một mỏm đất cao, bậc thềm của một ngôi nhà, đầu con dốc người ta đi lên. Từ đó bạn chụp được dòng người, những vạt váy màu, cái gùi, con ngựa, mà không ai bị dí ống kính vào mặt. Đứng yên một chỗ lâu, người ta quen sự có mặt của bạn và thôi để ý.

Giờ đẹp là khi trời vừa sáng, khoảng sáu đến tám giờ, ánh sáng xiên và có sương. Gần trưa nắng gắt, bóng đổ đậm trên mặt người, ảnh khó đẹp mà chợ cũng đông nhất, dễ chắn đường. Nếu bạn chỉ có một buổi, dành giờ sớm để chụp, giờ muộn để ăn uống và trò chuyện.

Đừng đứng ở lối đi hẹp, nhất là đường dắt trâu ngựa và lối vào khu hàng ăn. Đừng leo lên bậc nhà, hàng rào hay mái hiên của người ta để tìm góc cao khi chưa hỏi. Trong khu gia súc, đứng xa, tránh chỗ sau con vật, và không dùng đèn flash làm chúng giật mình.

Mẫu câu xin phép, cảm ơn và từ chối khéo

Những câu ngắn, dễ nói, dùng được với người hiểu tiếng Việt. Với người không hiểu, cử chỉ và nụ cười làm phần còn lại.

  • "Cháu chào bác, cháu chụp bác một tấm được không ạ?"
  • "Chiếc khăn của chị đẹp quá, em chụp lại chiếc khăn được không?" (chụp món đồ trước, người ta thoải mái hơn)
  • "Cháu cho bác xem ảnh nhé, bác thấy được không ạ?"
  • "Bác có muốn nhận ảnh không ạ, cháu gửi qua người dẫn đường nhé."
  • "Dạ không sao ạ, cháu cảm ơn bác." (khi bị từ chối, nói rồi đi tiếp)
  • "Ở đây có được chụp không ạ?" (hỏi người dẫn đường trước khi vào khu lễ, vào nhà)

Giọng nhẹ, đứng ngang tầm mắt người kia, không đứng từ trên nhìn xuống. Nếu người ta đang bận bán hàng, chờ họ xong việc mới hỏi.

Học thêm câu chào bằng tiếng của dân tộc nơi bạn đến, nhờ chủ nhà hay người dẫn đường dạy tối hôm trước. Một câu chào đúng tiếng mẹ đẻ của người ta làm họ bật cười, và lời xin phép sau đó gần như luôn được đáp lại bằng cái gật đầu.

Chỗ nên chụp, chỗ nên cất máy

Bảng dưới gom những tình huống hay gặp. Nguyên tắc chung: càng riêng tư, càng phải hỏi; càng gần nghi lễ, càng nên cất máy.

Tình huốngCó thể chụpNên cất máy hoặc hỏi kỹ
Cảnh chợ rộng, dòng ngườiThoải mái, không ai bị nhận rõ mặtKhi có người ra hiệu không muốn
Người bán hàngSau khi chào hỏi và được gật đầuKhi họ đang mặc cả căng thẳng
Khu ăn uốngMón ăn, bếp, sau khi hỏi chủ quánNgười đang ăn, người đang say
Lễ cúng trong nhà, đám tangHầu như khôngLuôn cất máy trừ khi chủ nhà chủ động mời
Trẻ emKhi bố mẹ đồng ý, trẻ thoải máiTrẻ đang khóc, trẻ không mặc đủ đồ, trẻ một mình
Bên trong nhàKhi chủ nhà cho phépGian thờ, chỗ ngủ

Đặc biệt với những lễ của cộng đồng như lễ cúng bản, lễ cúng rừng, nhiều nơi có khu vực khách không được vào và không được chụp. Hỏi trước người dẫn đường hoặc trưởng bản; nếu được phép, chụp từ xa và không dùng đèn flash.

Với ảnh bên trong nhà, ánh sáng thường rất tối, chỉ có bếp lửa và cửa sổ nhỏ. Thay vì bật flash, hãy tăng độ nhạy sáng của máy, tựa máy vào cột nhà cho vững và chấp nhận ảnh có hạt. Một tấm ảnh hơi nhiễu nhưng giữ được ánh lửa thật đẹp hơn tấm ảnh sáng trưng mà làm cả nhà giật mình.

Chuyện tiền: có nên trả tiền để chụp ảnh không

Không có câu trả lời duy nhất. Ở nơi đông khách, có người mặc đồ đẹp đứng chờ khách chụp ảnh lấy tiền; đó là thoả thuận rõ ràng, trả thì chụp, không trả thì thôi.

Đổi tiền bằng mua hàng thì tự nhiên hơn. Mua một bó rau, một chiếc túi nhỏ của người bán rồi xin chụp; người ta vui hơn mà bạn cũng không biến tấm ảnh thành món hàng.

Không trả tiền cho trẻ em. Cho tiền trẻ để chụp ảnh khuyến khích trẻ bỏ học đi chờ khách. Nếu muốn giúp, góp qua trường học hoặc nhờ người lớn trong bản.

Đã hứa thì giữ lời. Nếu đã hứa gửi ảnh in, hãy gửi. Nhiều người dân rất quý tấm ảnh đẹp của chính mình, vì họ ít có dịp được chụp.

Khi chụp nhóm biểu diễn. Đội múa, đội khèn biểu diễn cho khách thường có thoả thuận phí chụp hoặc phí xem. Trả đúng thoả thuận và đừng bắt họ diễn lại nhiều lần chỉ để có góc đẹp hơn.

Máy bay chụp ảnh, đăng ảnh và ghi hình

Ống kính bây giờ không chỉ là máy ảnh cầm tay. Vài điều riêng cho những thiết bị khác.

  • Máy bay chụp ảnh: không bay thấp trên đám đông ở chợ, không bay qua nhà dân, gần khu vực biên giới hay khu vực có quy định riêng. Tìm hiểu quy định bay của Việt Nam trước khi mang thiết bị đi; khi không chắc thì không bay.
  • Quay video người nói chuyện: hỏi rõ bạn sẽ đăng ở đâu; nhiều người không muốn giọng nói của mình lên mạng.
  • Đăng ảnh lên mạng: đừng viết chú thích chê bai hay thương hại ("nghèo khổ", "lạc hậu"); viết đúng tên dân tộc, đúng tên vùng nếu biết.
  • Gắn vị trí chính xác: với bản nhỏ, cân nhắc chỉ ghi tên vùng để không kéo đoàn khách ồ ạt vào một gia đình.
  • Ảnh trẻ em: tránh đăng ảnh cận mặt kèm tên, tên trường, tên bản; nếu có thể, chọn ảnh trẻ quay lưng hoặc nhìn đi chỗ khác.

Một cách kiểm đơn giản trước khi đăng: nếu người trong ảnh đọc được chú thích của bạn, họ có vui không? Nếu câu trả lời là không, sửa chú thích hoặc chọn ảnh khác.

Áp vào trường hợp của bạn và lỗi hay gặp

Minh mang máy ảnh ống dài lần đầu lên vùng cao. Ống kính tiêu cự dài làm bạn chụp được từ xa mà người ta không biết, dễ thành chụp lén. Hãy dùng nó cho cảnh rộng, cảnh núi, còn chân dung thì đến gần và hỏi.

Chị Lan muốn có ảnh con chụp cùng bạn nhỏ trong bản. Hỏi bố mẹ của bạn nhỏ trước, để hai đứa trẻ chơi với nhau một lúc rồi mới chụp; gửi ảnh cho gia đình kia nếu họ muốn.

Bác Tư thích chụp ảnh người già. Người lớn tuổi thường sẵn lòng nếu được trò chuyện trước. Ngồi xuống ngang tầm mắt, hỏi chuyện vài phút, xin phép rồi chụp.

Lỗi hay gặp. Chụp liên tục khi người ta đang ăn; chen lên trước người dân để lấy góc khi có vòng múa; dùng đèn flash trong nhà tối hay trong nghi lễ; đứng chắn đường để chờ góc đẹp; xếp người dân tạo dáng như diễn viên; đăng ảnh kèm chú thích thương hại; hứa gửi ảnh rồi quên; bay máy bay chụp ảnh sát mái nhà.

Câu hỏi thường gặp

Chụp ảnh người dân tộc có cần xin phép không?

Chụp cận mặt một người thì nên xin phép, bằng lời hoặc bằng cử chỉ. Cảnh đông người, không ai bị nhận rõ mặt, thì có thể chụp thoải mái, miễn là không ai ra hiệu phản đối.

Người dân đòi tiền khi chụp ảnh thì xử lý thế nào?

Nếu họ ra giá trước, đó là thoả thuận rõ ràng, đồng ý thì trả, không thì cảm ơn và đi. Tránh chụp xong rồi tranh cãi; nếu lỡ chụp mà người ta không vui, xoá ảnh trước mặt họ.

Có nên chụp ảnh trẻ em vùng cao không?

Chỉ khi bố mẹ hoặc người lớn đi cùng đồng ý, và trẻ thoải mái. Không cho tiền, không cho kẹo để đổi lấy ảnh, và cân nhắc kỹ trước khi đăng ảnh cận mặt trẻ lên mạng.

Có được bay flycam ở chợ phiên không?

Không nên bay thấp trên đám đông hay sát nhà dân. Việc bay thiết bị bay không người lái ở Việt Nam có quy định riêng, nhất là gần khu vực biên giới, nên tìm hiểu trước và khi không chắc thì đừng bay.

Làm sao để có ảnh chân dung tự nhiên mà không chụp lén?

Trò chuyện vài phút trước, mua một món hàng, xin phép rồi chụp khi người ta đã quen bạn. Ảnh có được như thế thường đẹp hơn ảnh chụp lén, vì ánh mắt người trong ảnh hướng về bạn một cách thoải mái.

Chụp ảnh trong lễ cúng ở bản có được không?

Phần lớn là không, trừ khi chủ lễ hoặc người dẫn đường nói rõ là được. Nếu được phép, chụp từ xa, tắt đèn flash, không đứng chắn và dừng ngay khi có người nhắc.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138