Muốn nghe cồng chiêng đúng nghĩa, bạn nên đi vào mùa khô, khoảng từ cuối năm đến tháng Tư, khi các buôn làm lễ sau mùa thu hoạch, và nhờ người trong vùng hỏi giúp buôn nào sắp có lễ để xin đến dự. Nếu chỉ có một hai đêm và không gặp lễ, một buổi biểu diễn do chính đội chiêng của buôn tổ chức cho khách vẫn đáng nghe, miễn là bạn biết đó là buổi diễn, không phải lễ.
Âm thanh của một dàn chiêng đủ bộ vang trong nhà dài hay quanh đống lửa ngoài sân là trải nghiệm khó tả bằng chữ: nó đi vào ngực trước khi vào tai. Dưới đây là cách tìm đêm chiêng ở các vùng quen gọi Buôn Ma Thuột (nay thuộc tỉnh Đắk Lắk), Pleiku (nay thuộc tỉnh Gia Lai), Kon Tum (nay thuộc tỉnh Quảng Ngãi), cách cư xử khi được mời, và những thứ khiến buổi tối hỏng nếu không chuẩn bị.
Buổi diễn cho khách và đêm chiêng trong lễ: khác nhau thế nào
Cả hai đều có thật, đều do người trong buôn chơi. Khác ở mục đích, và vì thế khác ở cách bạn nên cư xử.
| Buổi diễn cho khách | Đêm chiêng trong lễ của buôn | |
|---|---|---|
| Khi nào | Tối nào cũng có thể đặt, theo yêu cầu | Theo mùa, theo lịch của buôn, không đặt được |
| Ai chơi | Đội chiêng của buôn, thường là người lớn tuổi và lớp trẻ học theo | Người trong buôn, có nghi thức riêng |
| Thời lượng | Khoảng một hai giờ, có giới thiệu | Có khi kéo dài cả đêm, nhiều phần |
| Khách làm gì | Nghe, hỏi, có khi được mời vào vòng múa | Ngồi đúng chỗ được chỉ, xem, theo hướng dẫn của chủ |
| Trả tiền | Trả cho đội chiêng theo thoả thuận | Không mua vé; nếu được mời, góp quà theo cách chủ nhà gợi ý |
| Chụp ảnh | Thường được, hỏi trước | Hỏi già làng hoặc người đón bạn; có phần không được chụp |
Đừng coi buổi diễn là "giả". Với nhiều buôn, buổi diễn cho khách là cách để lớp trẻ có lý do tập chiêng và để đội chiêng có thu nhập. Chỉ có một điều không nên: yêu cầu đội chiêng làm lại một nghi lễ thật cho bạn chụp ảnh, như lễ cúng lúa mới hay lễ bỏ mả, ngoài thời điểm của nó.
Nếu được mời vào một đêm lễ thật, đó là một sự đón nhận. Bạn không phải khách mua vé, bạn là người được chủ nhà cho ngồi cùng.
Mùa nào, ở đâu dễ gặp đêm chiêng
Mùa khô là mùa của lễ hội ở Tây Nguyên. Lúa rẫy đã về kho, cà phê thu hái xong, trời ít mưa, buôn có thời gian và có lương thực để làm lễ. Các lễ như mừng lúa mới, mừng nhà mới, lễ của dòng họ thường rơi vào khoảng này, có cồng chiêng, rượu cần, múa xoang. Mùa mưa, từ khoảng tháng Năm đến tháng Mười, đường vào buôn lầy, lễ cũng thưa hơn.
Về nơi chốn, các buôn của người Ê Đê, M'Nông quanh vùng Buôn Ma Thuột, các làng của người Ba Na, Gia Rai quanh Pleiku và Kon Tum, các buôn ven hồ của vùng Lắk đều là nơi đội chiêng còn hoạt động. Một số buôn đã quen đón khách, có nhà dài cho khách ngủ; một số buôn khác ít khi có người lạ vào.
Cách chắc nhất để biết buôn nào sắp có lễ là hỏi người trong vùng: chủ nhà nghỉ, người lái xe địa phương, cán bộ văn hoá của xã. Lễ của buôn thường chỉ định ngày gần kề, nên lịch trước một tháng hiếm khi chính xác. Hãy giữ lịch linh hoạt hai ba ngày, đừng đặt vé về quá sát.
Ngoài ra, ở các dịp lễ hội lớn do tỉnh tổ chức, nhiều đội chiêng các buôn cùng về biểu diễn. Đó là dịp nghe nhiều phong cách chiêng trong một buổi, đổi lại không có cái thân mật của một đêm trong buôn.
Xin dự một đêm chiêng: các bước từ lúc hỏi đến lúc ra về
Dù là buổi diễn hay đêm lễ, trình tự dưới đây giúp bạn không vụng về và không làm phiền buôn.
- Nhờ người giới thiệu. Người lái xe địa phương hoặc chủ nhà nghỉ quen buôn sẽ hỏi trước giúp bạn. Tự đi thẳng vào buôn lúc tối để "xem có gì không" là kiểu đến vô duyên nhất.
- Hỏi rõ đây là buổi diễn hay lễ. Nếu là buổi diễn, thống nhất thời gian, số người, phần tiền trả cho đội chiêng và phần tiền rượu, đồ ăn.
- Đến đúng giờ, chào già làng hoặc chủ nhà trước. Bắt tay, nói tên, nói bạn từ đâu tới. Người đón bạn sẽ chỉ chỗ ngồi.
- Ngồi đúng chỗ được chỉ. Trong nhà dài, có khu dành cho chủ, cho khách, cho phụ nữ, cho người chơi chiêng; đừng tự chọn chỗ.
- Nghe trước, chụp sau. Dành bài chiêng đầu tiên để nghe, không cầm điện thoại. Sau đó hỏi người đón bạn có được chụp không.
- Khi được mời vào vòng xoang, hãy vào. Bắt chước người trước mặt, bước theo nhịp; không cần đẹp, cần đúng chiều vòng.
- Ra về chào lại. Cảm ơn già làng, cảm ơn đội chiêng; nếu bạn đã hứa gửi ảnh thì giữ lời.
Một câu mở lời dễ dùng khi gặp già làng: "Cháu ở xa đến, rất muốn được nghe chiêng của buôn mình. Cháu nên ngồi ở đâu ạ?". Đơn giản, đúng mực và để chủ nhà chủ động.
Nghe chiêng thế nào để tai bắt được
Người nghe lần đầu thường chỉ thấy một khối âm thanh lớn. Vài gợi ý dưới đây giúp bạn nghe ra nhiều lớp hơn trong cùng một bài chiêng.
- Mỗi người giữ một chiếc, mỗi chiếc một tiếng. Dàn chiêng không có người chơi giai điệu chính; giai điệu hiện ra khi từng tiếng của từng người nối nhau. Thử nhìn theo một người và nghe riêng tiếng chiếc chiêng của họ.
- Phân biệt chiêng có núm và chiêng bằng. Chiêng có núm ở giữa cho tiếng ngân trầm, thường giữ nhịp; chiêng bằng cho tiếng sáng hơn. Hỏi người chơi chiếc nào là chiếc "mẹ", chiếc nào là chiếc "con", nhiều đội gọi tên theo cách ấy.
- Để ý trống. Nhiều dàn có trống lớn giữ nhịp; khi trống đổi nhịp là bài sắp chuyển đoạn.
- Ngồi ở khoảng giữa. Ngồi sát dàn chiêng thì tiếng chát, ngồi quá xa thì tiếng loãng. Khoảng vài bước chân ngoài vòng là vừa.
- Hỏi tên bài. Mỗi bài chiêng gắn với một dịp: đón khách, mừng lúa, tiễn người đi xa. Biết tên bài, bạn nghe thấy khác hẳn.
- Tắt máy, nhắm mắt một bài. Ghi âm thì ghi, nhưng hãy có ít nhất một bài bạn nghe trọn bằng tai mình.
Nếu đi với trẻ con, cho trẻ đếm xem dàn có bao nhiêu chiếc, chiếc nào to nhất, chiếc nào tiếng cao nhất. Trò đếm đơn giản ấy giữ trẻ ngồi yên lâu hơn bạn nghĩ.
Rượu cần, đồ ăn và mấy điều nên biết khi ngồi cùng buôn
Rượu cần là lời mời, không phải cuộc thi. Ché rượu được mở, người ta cắm cần tre và mời khách uống trước. Thường có một que ngang hoặc vạch để đo lượng mỗi lượt. Uống đủ lượt đầu là lịch sự; sau đó có thể xin uống ít. Người lái xe về không nên uống. Rượu cần ngọt, dễ uống, nhưng ngấm chậm; nhiều người thấy mình vẫn tỉnh sau năm sáu lượt rồi chỉ đứng dậy mới biết say. Ăn trước, uống chậm, và đếm số lượt của chính mình.
Đồ ăn thường mộc. Thịt nướng, cơm lam, canh lá, cá suối, rau rừng chấm muối ớt. Nếu bụng bạn yếu, ăn đồ chín nóng và ít đồ sống.
Đừng chạm vào chiêng khi chưa được mời. Chiêng là tài sản quý, có bộ chiêng được giữ qua nhiều đời. Muốn thử đánh, hỏi người chơi chiêng; nếu họ đưa dùi, đánh nhẹ theo chỉ dẫn.
Không đứng chắn vòng xoang. Người múa đi vòng quanh đống lửa hoặc quanh cây nêu; đứng ngoài vòng, đừng chen vào giữa để chụp.
Giữ âm lượng của mình. Không bật nhạc, không nói chuyện to trong lúc chiêng đang vang, không gọi điện thoại trong nhà dài.
An toàn và sức khoẻ cho một đêm ở buôn
Rủi ro của một đêm chiêng không đến từ âm nhạc mà từ đường về và từ rượu.
| Rủi ro | Phòng thế nào |
|---|---|
| Đường về buôn tối, nhiều ổ gà, có đoạn đất | Đi bằng xe có người lái địa phương, không tự lái xe máy về khuya |
| Uống quá nhiều rượu cần | Ăn trước khi uống, uống nước lọc xen kẽ, xin dừng sớm |
| Muỗi ở buôn ven rừng, ven hồ | Áo dài tay, kem chống muỗi, ngủ màn nếu ngủ lại |
| Lửa trại, than hồng | Giữ trẻ nhỏ xa đống lửa, không mặc đồ dễ bén lửa |
| Lạnh ban đêm mùa khô ở vùng cao nguyên | Mang áo khoác, vì ngày nóng đêm có thể lạnh |
Mang theo túi thuốc cá nhân có thuốc tiêu hoá, thuốc chống dị ứng. Mua bảo hiểm du lịch có phần tai nạn và y tế, vì từ buôn ra cơ sở y tế lớn có khi mất cả giờ đi xe.
Chi phí theo tầng, áp vào trường hợp và lỗi hay gặp
Chi phí cho một đêm chiêng phụ thuộc nhiều nhất vào việc bạn đi riêng hay ghép cùng nhóm khác.
| Tầng | Cách làm | Hợp với ai |
|---|---|---|
| Tiết kiệm | Ghép vào buổi diễn của nhóm khách khác, ngủ nhà dài của buôn | Sinh viên, người đi một mình như Minh |
| Vừa | Đặt buổi diễn riêng cho nhóm nhỏ, thuê xe có người lái | Gia đình chị Lan bốn người |
| Thoải mái | Ở lại buôn hai ba đêm, có người dẫn, chờ dịp lễ thật | Bác Tư đã nghỉ hưu, nhiều thời gian |
Lỗi hay gặp: đi vào mùa mưa rồi thất vọng vì buôn vắng; tự vào buôn lúc tối không người giới thiệu; dùng đèn flash vào mặt người chơi chiêng; đòi đội chiêng diễn nghi lễ thật cho mình chụp; uống rượu cần rồi tự lái xe máy về; đặt vé về sát quá, không còn ngày chờ đêm lễ.
Với gia đình có trẻ nhỏ, một buổi diễn riêng từ bảy đến chín giờ tối là vừa sức; trẻ được hỏi chuyện, được thử cầm dùi, rồi về ngủ trước khi khuya.
Câu hỏi thường gặp
Nghe cồng chiêng Tây Nguyên ở đâu dễ nhất?
Dễ nhất là các buôn đã quen đón khách quanh Buôn Ma Thuột, Pleiku và Kon Tum, nơi có đội chiêng sẵn sàng diễn theo yêu cầu. Đêm chiêng trong lễ thật thì phải hỏi người địa phương và chờ đúng dịp.
Mùa nào có nhiều lễ hội cồng chiêng?
Mùa khô, khoảng từ cuối năm đến tháng Tư, sau khi thu hoạch, là lúc các buôn làm nhiều lễ. Lịch cụ thể do buôn quyết định gần ngày, nên giữ lịch trình linh hoạt.
Có phải trả tiền khi xem cồng chiêng không?
Với buổi diễn cho khách, bạn trả cho đội chiêng theo thoả thuận trước. Với lễ thật của buôn, không có vé; nếu được mời dự, hỏi người giới thiệu nên góp quà hay góp phần thế nào cho đúng.
Uống rượu cần có bắt buộc không?
Không bắt buộc, nhưng nhận lượt mời đầu là cách tỏ lòng cảm ơn. Nếu không uống được rượu, bạn có thể ghé môi nhẹ rồi xin phép, người trong buôn thường hiểu.
Có thể ngủ lại trong buôn sau đêm chiêng không?
Một số buôn có nhà dài hoặc nhà dân đón khách ngủ lại. Hỏi trước, mang theo đồ dùng cá nhân, áo ấm, kem chống muỗi và giữ yên lặng khi cả buôn đã nghỉ.
Trẻ em có nên đi nghe cồng chiêng không?
Rất nên, vì trẻ thường mê tiếng chiêng và vòng xoang. Chọn buổi diễn sớm và ngắn, giữ trẻ xa đống lửa và dặn trẻ không chạm vào chiêng khi chưa được người chơi cho phép.