Một buổi học vẽ sáp ong và nhuộm chàm thường kéo dài từ hai đến bốn giờ, bạn được người thợ Mông hướng dẫn vẽ một mẫu hoa văn đơn giản lên mảnh vải nhỏ, nhúng vào thùng chàm, rồi chờ luộc tẩy sáp để thấy hoa văn trắng hiện ra trên nền xanh. Các lớp như thế có ở nhiều bản vùng cao quanh Sa Pa (nay thuộc tỉnh Lào Cai) và vùng cao nguyên đá nay thuộc tỉnh Tuyên Quang, thường do nhóm phụ nữ trong bản tự tổ chức.
Đây không phải buổi tham quan làng nghề. Bạn ngồi xuống, cầm cây bút sáp, làm hỏng vài nét, được chỉnh tay, và hiểu vì sao một tấm váy Mông mất cả mùa đông mới xong. Bài dưới chỉ cách tìm lớp đúng nghĩa, chuẩn bị gì, từng bước trong buổi học, an toàn với sáp nóng và thuốc nhuộm, và những lỗi khiến buổi học thành buổi chụp ảnh.
Vì sao đáng ngồi xuống học một lần
Ai đi chợ phiên vùng cao cũng thấy những tấm váy xếp ly có dải hoa văn xanh trắng. Nhìn thì đẹp, nhưng chỉ khi tự cầm bút sáp, bạn mới hiểu một đường xoắn ốc nhỏ cần bao nhiêu sự kiên nhẫn. Sáp phải nóng vừa đủ: nguội thì đặc, không thấm vào vải; nóng quá thì loang. Tay phải đều, không được dừng giữa nét. Người thợ lâu năm vẽ không cần kẻ trước, mắt và tay tự biết khoảng cách.
Phần nhuộm chàm cũng vậy. Thùng chàm là thứ sống, được nuôi bằng lá chàm ủ, nước tro, và có khi thêm rượu, để màu lên đều. Một mảnh vải nhúng một lần chỉ xanh nhạt; phải nhúng, phơi, nhúng lại nhiều lần mới có màu xanh thẫm gần đen. Nghe người thợ kể về thùng chàm của nhà, bạn hiểu đây là tay nghề được truyền qua các thế hệ phụ nữ.
Một buổi học không biến bạn thành thợ, nhưng nó đổi cách bạn nhìn mỗi tấm vải ở chợ. Bạn sẽ biết hỏi đâu là vải vẽ sáp tay, đâu là vải in, và sẽ trả giá nhẹ tay hơn hẳn.
Tìm lớp học đúng nghĩa: vài dấu hiệu nên tìm
Lớp tốt không cần sang. Lớp tốt là lớp người dạy là thợ thật, tiền đến tay người dạy và bạn được làm thật. Một số dấu hiệu giúp bạn chọn.
- Người dạy là phụ nữ trong bản, đang làm váy áo cho chính gia đình, không chỉ làm hàng bán.
- Có thùng chàm thật ở trong nhà hoặc sân, có mùi lá ủ đặc trưng, không phải chậu thuốc nhuộm công nghiệp.
- Có vải lanh hoặc vải bông tự dệt để học, có thể có cả khung dệt và sợi lanh đang tước.
- Giá được nói rõ từ đầu, gồm vật liệu và mảnh vải mang về, không có các khoản phát sinh bất ngờ.
- Nhóm nhỏ, dưới tám người một người dạy; đông hơn thì bạn chỉ đứng xem.
- Chủ nhà nhận lời hỏi han, sẵn lòng kể về nghề; nếu người dạy ngại nói tiếng Việt, có người trong nhà phiên dịch.
Hỏi chủ chỗ ngủ hoặc người dẫn đường địa phương là cách nhanh nhất để tìm lớp. Nhiều lớp chỉ cần báo trước một ngày. Nếu có lựa chọn giữa lớp ở cửa hàng ven đường và lớp trong nhà của một gia đình trong bản, hãy chọn lớp trong nhà dù đường vào xa hơn.
Mặc gì, mang gì, đi lúc nào
Buổi học diễn ra trong nhà hoặc ngoài sân của một gia đình, gần bếp lửa và thùng chàm. Chuẩn bị đúng giúp bạn ngồi yên học được lâu.
- Áo cũ màu tối, tay áo gọn: chàm dính vào vải là không giặt sạch được; tay áo rộng dễ quệt vào chén sáp.
- Quần thoải mái để ngồi ghế thấp hoặc ngồi bệt trong vài giờ.
- Dây buộc tóc, nhất là khi ngồi cạnh bếp than.
- Khăn ướt và một túi ni lông nhỏ để gói mảnh vải còn ẩm mang về.
- Kính đọc sách nếu mắt bạn kém; vẽ sáp cần nhìn gần.
- Buổi sáng là giờ đẹp: ánh sáng tốt để vẽ, vải kịp phơi trước chiều; mùa mưa thì vải lâu khô, hỏi người dạy có sấy bên bếp không.
- Báo trước số người và có trẻ nhỏ không để người dạy chuẩn bị đủ chén sáp, bút vẽ và vải.
Đừng xếp buổi học sát ngay trước giờ xe về. Vải phải luộc tẩy sáp và để ráo một lúc mới gói được, và những câu chuyện hay nhất thường đến lúc mọi người ngồi chờ nồi nước sôi.
Một buổi học diễn ra thế nào
Mỗi nhà dạy một kiểu, nhưng trình tự thường như sau. Biết trước giúp bạn không sốt ruột và biết lúc nào nên hỏi.
- Xem nguyên liệu. Người dạy cho xem cây lanh, sợi lanh đã tước và se, mảnh vải trắng, bánh sáp ong, lá chàm. Đây là lúc hỏi nhiều nhất.
- Chọn mẫu. Người mới thường được giao một mẫu đơn giản: hình xoắn ốc, chữ thập, hình răng cưa. Đừng chọn mẫu khó vì thấy đẹp.
- Làm nóng sáp. Sáp ong được đun chảy trong chén nhỏ đặt trên bếp than. Người dạy chỉnh lửa, bạn không tự chỉnh.
- Vẽ. Nhúng bút sáp, giữ nghiêng, kéo nét đều tay. Nét đầu tiên thường loang hoặc đứt, bình thường. Người dạy sẽ cầm tay chỉnh.
- Nhúng chàm. Mảnh vải đã vẽ được nhúng vào thùng, vắt, phơi chốc lát rồi nhúng lại. Màu chuyển từ xanh lá sang xanh lam khi gặp không khí.
- Tẩy sáp. Vải được thả vào nồi nước sôi để sáp tan; hoa văn trắng hiện ra. Đây là khoảnh khắc mọi người cùng reo lên.
- Phơi và gói. Mảnh vải còn ẩm, người dạy gói lại cho bạn mang về, dặn cách giặt.
Với buổi học ngắn, màu xanh trên mảnh vải của bạn sẽ nhạt hơn vải bán ở chợ, vì không đủ số lần nhúng. Điều đó đúng, không phải người dạy làm ẩu.
An toàn: sáp nóng, thùng chàm và trẻ nhỏ
Buổi học nhẹ nhàng nhưng có hai thứ có thể gây bỏng hoặc kích ứng. Vài lưu ý giúp cả nhóm yên tâm.
| Mối nguy | Phòng thế nào | Nếu xảy ra |
|---|---|---|
| Sáp ong nóng chảy | Ngồi vững, không với tay qua chén sáp, buộc tóc dài | Xả nước mát lên chỗ bỏng ngay, không bóc sáp dính trên da |
| Bếp than nhỏ cạnh chỗ ngồi | Giữ khoảng cách, không để khăn, áo vạt dài gần lửa | Báo người dạy, dập lửa bằng nước hoặc đất |
| Nước chàm | Đeo găng nếu có, mặc đồ cũ; người da nhạy cảm thử ít trước | Rửa sạch bằng nước; da xanh vài ngày là bình thường |
| Nồi nước sôi tẩy sáp | Để người dạy thao tác, đứng xa nồi | Xử lý bỏng như trên, đến cơ sở y tế nếu bỏng rộng |
| Trẻ nhỏ | Chỉ cho trẻ vẽ khi có người lớn cầm tay, trẻ dưới sáu tuổi chỉ xem | Mang theo túi thuốc có thuốc bỏng |
Nếu bạn dị ứng da hoặc đang có vết thương hở ở tay, nói với người dạy để họ cho bạn đứng xem phần nhuộm thay vì nhúng tay vào thùng.
Sau buổi học: nhận ra vải vẽ sáp tay khi đi mua
Lợi ích lớn nhất của buổi học là bạn biết nhìn vải. Bảng dưới gom những dấu hiệu bạn tự kiểm được ở chợ, không cần dụng cụ.
| Dấu hiệu | Vải vẽ sáp, nhuộm chàm thủ công | Vải in hoặc nhuộm công nghiệp |
|---|---|---|
| Đường nét hoa văn | Hơi lệch, dày mỏng không đều, có chỗ sáp loang nhẹ | Đều tăm tắp, lặp lại giống hệt nhau |
| Mặt trái vải | Hoa văn hiện rõ như mặt phải vì sáp thấm xuyên | Mặt trái nhạt hoặc gần như trắng |
| Màu xanh | Xanh thẫm, có ánh, không đều tuyệt đối | Xanh phẳng, đều một màu |
| Mùi | Có mùi lá ủ và khói nhẹ | Không mùi hoặc mùi hoá chất |
| Phản ứng khi chà nhẹ | Có thể ra chút màu lên tay | Thường không ra màu |
| Giá | Cao hơn rõ rệt | Rẻ, nhiều mẫu giống nhau |
Không có dấu hiệu nào đúng tuyệt đối; hàng làm tay có chỗ đều, hàng in có loại in giả nét lệch. Hỏi người bán ai làm, mất bao lâu, rồi nhìn cách họ trả lời. Người làm thật thường kể được rất cụ thể.
Chi phí theo tầng và cách làm buổi học có ý nghĩa hơn
Giá mỗi lớp mỗi nơi một khác. Bảng chỉ ra cách bạn có thể đầu tư nhiều hơn vào trải nghiệm, không chỉ trả nhiều tiền hơn.
| Tầng | Buổi học | Gợi ý thêm |
|---|---|---|
| Tiết kiệm | Lớp nhóm hai giờ, một mảnh vải nhỏ | Ở lại xem người dạy làm việc của nhà thêm một lúc |
| Vừa | Lớp nhóm nhỏ nửa ngày, có cả phần tước và se sợi lanh | Mua một món làm tay của người dạy |
| Thoải mái | Học riêng một ngày hoặc hai buổi, làm một chiếc khăn nhỏ | Đặt trước một món may đo, nhận sau qua bưu điện |
Mua đồ của chính người dạy là cách cảm ơn tốt nhất, miễn là bạn thích món ấy. Đừng trả giá quá gắt với một món mà bạn vừa tận mắt thấy cần bao nhiêu công.
Hỏi rõ giá đã gồm mảnh vải mang về và phần sáp, chàm hay chưa. Nếu lớp có phần đón từ thị tứ vào bản, hỏi cả tiền xe; những khoản nhỏ ấy cộng lại có khi bằng chính buổi học.
Áp vào trường hợp của bạn và lỗi hay gặp
Gia đình chị Lan với hai bé tám và mười tuổi. Lớp hai giờ buổi sáng là vừa; hai bé vẽ hình đơn giản, bố mẹ vẽ mẫu khó hơn. Mặc áo cũ cho cả nhà, mang khăn ướt.
Nhóm bạn của Minh thích làm đồ tay. Chọn lớp nửa ngày có thêm phần sợi lanh, hỏi người dạy cách giữ thùng chàm; ghi chép lại để làm quà kể chuyện.
Bác Tư đã nghỉ hưu, mắt kém. Ngồi chỗ sáng, đeo kính, chọn mẫu nét to; phần nhuộm và luộc sáp xem cũng đủ vui. Ghế thấp ngồi lâu mỏi lưng, xin thêm chiếc gối hoặc đứng dậy đi lại giữa các bước.
Lỗi hay gặp. Mặc áo trắng mới; chọn mẫu khó rồi nản; cầm điện thoại quay suốt buổi thay vì làm; chạm vào thùng chàm của nhà khi chưa hỏi; chê màu nhạt; đặt đồ xong không lấy, để người thợ mất công.
Câu hỏi thường gặp
Học vẽ sáp ong mất bao lâu?
Một buổi cơ bản khoảng hai đến bốn giờ, đủ vẽ một mẫu nhỏ, nhuộm và tẩy sáp. Muốn làm một món dùng được như khăn quàng thì cần một ngày hoặc hai buổi.
Tay bị xanh vì chàm bao lâu thì hết?
Thường vài ngày, tuỳ da và số lần nhúng. Rửa bằng nước ấm và xà phòng giúp nhạt bớt; màu chàm không độc với da khoẻ, nhưng người da nhạy cảm nên đeo găng.
Trẻ em học vẽ sáp ong được không?
Được với trẻ từ khoảng sáu, bảy tuổi trở lên, luôn có người lớn cầm tay khi vẽ. Trẻ nhỏ hơn nên xem phần nhuộm và luộc sáp, tránh xa chén sáp nóng và bếp than.
Mảnh vải tự làm giặt thế nào?
Giặt tay riêng bằng nước lạnh, không dùng thuốc tẩy, không vò mạnh, phơi trong bóng râm. Những lần giặt đầu vải sẽ ra màu khá nhiều, nên đừng giặt chung với đồ sáng màu.
Có thể học cả dệt vải lanh trong một buổi không?
Có lớp cho xem và thử tước, se sợi lanh hoặc ngồi khung dệt vài đường. Dệt trọn một tấm vải thì cần nhiều ngày, buổi học chỉ để bạn hiểu quy trình.
Mùa nào học nhuộm chàm hợp nhất?
Mùa khô hợp hơn vì vải phơi nhanh và đường vào bản dễ đi. Nhiều phụ nữ vùng cao làm vải nhiều vào những tháng nông nhàn trước Tết, nên đó là lúc dễ thấy cả quy trình.