Nếu chỉ ngủ một đêm ở bản rồi đi, bạn mới thấy cái vỏ. Ở lại thêm trọn một ngày và xin theo chủ nhà làm những việc của ngày hôm ấy, như lên nương, cắt cỏ cho trâu, bắt cá suối, chặt nứa nấu cơm lam, bạn sẽ thấy một bản làng sống thế nào từ sáng đến tối. Việc gì tuỳ mùa và tuỳ nhà, bạn không chọn được; bạn chỉ chọn được thái độ: làm theo, hỏi nhiều, không biến việc thật thành trò chơi.
Trải nghiệm này hợp với người đã từng đi chợ phiên, ngủ homestay và muốn đi sâu hơn một bước. Nó cũng mệt hơn bạn nghĩ: dốc nương dài, nắng trưa gắt, tay cầm dao không quen. Phần dưới gợi ý việc theo mùa, một ngày mẫu, chuẩn bị gì, an toàn ra sao, trả công thế nào cho đúng và những lỗi khiến chủ nhà ngại lần sau nhận khách.
Vì sao một ngày làm việc đáng hơn một tuần tham quan
Đi tham quan, bạn nhìn bản làng như một bức tranh: ruộng bậc thang, nhà sàn, khói bếp. Theo chủ nhà làm việc một ngày, bức tranh có thêm sức nặng. Bạn biết một gùi lúa nặng thế nào khi đi trên bờ ruộng hẹp, biết vì sao người ta dậy từ năm giờ, vì sao bữa trưa ăn ở lán nương chứ không về nhà.
Bạn cũng hiểu những chuyện mà tờ giới thiệu nào cũng bỏ qua: năm nay mưa muộn nên cấy muộn, giá ngô thấp, người trẻ đi làm xa, ruộng bỏ hoang mấy thửa. Đó là thật, không đẹp lắm, nhưng làm chuyến đi của bạn có chiều sâu.
Với chủ nhà, khách chịu theo làm thường được quý hơn khách chỉ ngồi chụp ảnh. Bữa tối hôm ấy, câu chuyện sẽ khác hẳn: người ta kể cho bạn nghe như kể cho một người vừa cùng mình đi nương về.
Và có một điều nhỏ mà nhiều người kể lại sau chuyến đi: cơn mỏi lưng, đôi bàn tay phồng lên sau một buổi làm cỏ khiến họ không bao giờ còn nhìn bát cơm, bắp ngô ở chợ như trước nữa.
Việc trong bản theo mùa: bạn có thể theo làm gì
Lịch nông vụ mỗi vùng mỗi khác, phụ thuộc độ cao và thời tiết năm đó. Bảng dưới là gợi ý chung cho các bản trồng lúa nước ruộng bậc thang và nương ngô vùng núi phía Bắc; luôn hỏi chủ nhà xem năm nay đang làm gì.
| Khoảng thời gian | Việc thường gặp | Khách theo làm được |
|---|---|---|
| Cuối xuân, đầu hè | Làm đất, đổ nước vào ruộng, cấy lúa, tra hạt ngô | Cấy vài hàng, mang mạ, theo dắt trâu |
| Giữa hè | Làm cỏ, giữ nước, trông nương | Làm cỏ một buổi sáng, đi thăm nương |
| Cuối hè, đầu thu | Gặt lúa, phơi thóc, thu ngô | Gặt cùng, gùi lúa một đoạn ngắn, phơi thóc |
| Cuối thu, đầu đông | Làm đất nương vụ sau, kiếm củi, làm thức ăn cho trâu bò mùa đông | Theo kiếm củi, cắt cỏ |
| Mùa đông, trước Tết | Dệt vải, đan lát, làm rượu, chuẩn bị Tết | Ngồi xem dệt, phụ đan, phụ nấu |
Thời điểm nông vụ bận nhất, nhà có khi không có người ở nhà để đón bạn. Đừng ép. Có nhà sẽ đề nghị bạn đi theo mà không cần làm, chỉ ngồi xem; đó cũng là một ngày rất đáng.
Một ngày mẫu cùng chủ nhà
Lịch giả định một ngày cuối thu ở một bản ruộng bậc thang. Giờ giấc ở bản bắt đầu sớm hơn thành phố nhiều.
| Giờ | Việc | Lưu ý cho bạn |
|---|---|---|
| Năm, sáu giờ | Dậy, nhóm bếp, cho lợn gà ăn | Dậy cùng nhà, phụ thổi lửa, xách nước |
| Bảy giờ | Ăn sáng, chuẩn bị đồ lên nương | Ăn đủ no, mang nước, đội nón |
| Tám đến mười một giờ | Đi bộ lên nương hoặc ruộng, làm việc | Làm theo nhịp chủ nhà, nghỉ khi mệt |
| Trưa | Ăn cơm nắm ở lán nương, nghỉ dưới bóng cây | Không ra nắng giữa trưa |
| Đầu giờ chiều | Xuống suối, thả lưới, bắt cá, hái rau | Chỉ xuống nước khi chủ nhà nói an toàn |
| Chiều muộn | Chặt nứa, nấu cơm lam, nướng cá | Để chủ nhà dùng dao chặt, bạn phụ nhồi gạo |
| Tối | Ăn cơm, ngồi bên bếp, kể chuyện | Đi ngủ sớm theo nhà |
Đừng cố nhồi thêm việc. Một ngày ở bản thực ra nhiều quãng ngồi nghỉ, chờ, nói chuyện. Những quãng ấy mới là lúc bạn hiểu người ta nghĩ gì về mùa màng, về con cái, về khách du lịch.
Nếu trời mưa từ sáng, lịch sẽ đổi hẳn: ở nhà đan lát, sửa nông cụ, nấu rượu. Coi đó là một phiên bản khác của cùng một ngày, không phải ngày hỏng.
Nấu cơm lam và bắt cá suối: hai việc khách hay được rủ
Cơm lam là món ai cũng nghe nhưng ít người tận mắt thấy cách làm. Chủ nhà chọn ống nứa non, chặt thành đoạn có một đầu mấu kín, ngâm gạo nếp từ trước, nhồi gạo vào ống cùng chút nước, bịt đầu bằng lá chuối hoặc lá dong, rồi đặt nghiêng bên đống lửa, xoay đều cho chín. Khi lớp vỏ nứa cháy sém là cơm đã chín, chẻ ra bóc lớp vỏ mỏng là ăn. Phần của bạn thường là ngâm gạo, nhồi ống và xoay ống; phần chặt nứa bằng dao để người quen tay làm.
Bắt cá suối thì tuỳ nơi và tuỳ mùa: có nhà thả lưới, có nhà đặt đó, có nơi trẻ con lật đá bắt cá nhỏ, tôm, cua. Mùa khô nước trong và thấp, đó là lúc an toàn nhất. Bạn nên đi chân có dép bám, không lội chỗ nước chảy xiết, không lội sâu quá đầu gối.
Không tham gia những cách bắt cá huỷ diệt như kích điện, thuốc nổ, thuốc độc, kể cả khi thấy người khác làm. Những cách đó vi phạm quy định, nguy hiểm tính mạng và làm suối cạn cá cho chính bản. Nếu chủ nhà đề nghị, cảm ơn và xin chỉ ngồi xem cách thả lưới thường.
Hỏi chủ nhà những gì trước ngày theo làm
Hỏi rõ tối hôm trước để sáng hôm sau không ai phải chờ ai. Dưới đây là những câu nên hỏi, qua người giới thiệu nếu chủ nhà không nói nhiều tiếng Việt.
- "Ngày mai nhà mình làm việc gì, đi từ mấy giờ, về lúc nào?"
- "Nương xa không, đường có dốc nhiều không? Cháu đi bộ được không?"
- "Cháu nên mặc gì, mang gì? Có cần mang cơm theo không?"
- "Có việc gì cháu không nên làm, chỗ nào không nên đi vào không?"
- "Nếu cháu mệt giữa chừng thì có đường về nhà một mình được không, hay phải chờ?"
- "Cháu gửi nhà mình tiền công ngày mai như thế nào thì tiện?"
Những câu hỏi ấy cũng cho chủ nhà biết bạn nghiêm túc, không đến để làm khổ họ. Nếu chủ nhà ngần ngừ trước câu hỏi về việc ngày mai, có thể hôm ấy nhà có việc riêng; đề nghị đổi sang việc nhẹ ở nhà hoặc để hôm khác.
Chuẩn bị cho một ngày làm việc ở bản
Đồ bạn mang cần hợp với việc lấm lem, dốc trơn và nắng gắt.
- Quần áo dài tay mỏng, màu tối, chịu được bùn và cỏ xước; mang một bộ thay.
- Giày leo dốc đế bám hoặc ủng; thêm dép quai hậu để lội suối.
- Nón rộng vành hoặc mũ có vành, kem chống nắng, kính râm.
- Bình nước lớn, viên bù điện giải; trên nương không có chỗ mua nước.
- Găng tay vải để làm cỏ, cắt cỏ, tránh phồng tay.
- Thuốc chống côn trùng, thuốc bôi vết côn trùng cắn; mùa mưa thêm tất chống vắt.
- Túi thuốc cá nhân: băng dán, thuốc sát trùng, thuốc đau bụng, thuốc dị ứng.
- Túi chống nước cho điện thoại khi xuống suối.
Đừng mang theo nhiều đồ quý. Một chiếc ba lô nhỏ là đủ; phần lớn đồ để lại ở nhà chủ.
Nếu bạn có kính cận, mang dây đeo kính; đi bờ ruộng mà rơi kính xuống ruộng nước là mất cả buổi tìm. Người hay say nắng nên mang thêm khăn ướt quấn cổ.
An toàn: dao, dốc, suối, rắn và nắng
Đây là phần cần đọc kỹ. Người trong bản làm quen từ bé; bạn thì không.
| Mối nguy | Phòng thế nào | Khi nào nên dừng |
|---|---|---|
| Dao, liềm | Chỉ dùng khi được chủ nhà đưa và chỉ cách; giữ khoảng cách với người đang chặt | Tay mỏi, không còn cầm chắc |
| Dốc trơn trên nương | Đi chậm, bám theo người dẫn, không chạy xuống dốc | Trời mưa, đất trơn |
| Suối | Chỉ lội chỗ nước nông, nước trong, có người lớn đi cùng | Nước đục, chảy mạnh, có mưa ở thượng nguồn |
| Rắn, côn trùng | Đi giày, mặc quần dài, gõ gậy khi đi qua cỏ cao | Khi bị cắn: giữ yên, báo chủ nhà, đến cơ sở y tế ngay |
| Say nắng, mất nước | Uống đều, nghỉ trong bóng râm buổi trưa | Chóng mặt, đau đầu, buồn nôn |
| Trâu bò | Không đứng sau con vật, không tự dắt khi chưa quen | Con vật tỏ ra khó chịu |
Mua bảo hiểm du lịch có phần tai nạn và y tế. Hỏi chủ nhà trạm y tế gần nhất ở đâu, đi mất bao lâu. Người có bệnh tim mạch, huyết áp, hoặc đang mang thai nên chọn việc nhẹ ở nhà như phụ nấu, phụ dệt, không leo nương.
Trả công, chi phí theo tầng và lỗi hay gặp
Bạn là người đang làm phiền, không phải người giúp. Một ngày dẫn khách đi nương làm chậm việc của nhà. Trả công cho chủ nhà cho ngày hôm ấy, thống nhất từ đầu qua người giới thiệu hoặc chủ homestay.
Tầng tiết kiệm. Ở homestay của nhà trong bản, trả tiền phòng, tiền ăn, và một khoản công nhỏ cho ngày theo nương.
Tầng vừa. Thêm người dẫn đường nói tiếng Việt tốt để bạn hỏi chuyện được nhiều hơn.
Tầng thoải mái. Ở hai ba ngày, theo cả việc nương lẫn việc nhà, đặt một món đồ làm tay của gia đình.
Nhóm bạn của Minh, sáu người. Chia ra hai ba nhà, mỗi nhà hai người; sáu người theo một nhà lên nương là thành đoàn tham quan.
Lỗi hay gặp. Làm hỏng ruộng vì giẫm lên lúa, lên mạ; quay video suốt buổi như quay phim; bỏ việc giữa chừng vì mệt mà không nói; tự lội suối khi nước lên; chê đồ ăn ở lán; hứa quay lại rồi không giữ lời.
Câu hỏi thường gặp
Có thể đi nương cùng người dân ở đâu?
Ở nhiều bản có homestay do chính gia đình trong bản làm, ở các vùng ruộng bậc thang và vùng nương ngô phía Bắc. Hỏi chủ nhà khi đặt phòng xem năm nay việc gì, có tiện cho khách theo không.
Mùa nào trải nghiệm làm nông ở bản hợp nhất?
Mùa cấy và mùa gặt có nhiều việc khách theo làm được và cảnh đẹp. Mùa mưa nhiều sạt lở và suối lũ, mùa đông lạnh nhưng có việc nhà như dệt, đan, chuẩn bị Tết.
Trẻ em có thể theo lên nương không?
Được với trẻ đi bộ khoẻ, nhưng chọn nương gần, đi buổi sáng, có người lớn kèm sát. Không cho trẻ cầm dao, không cho xuống suối khi không có người lớn và chưa hỏi chủ nhà.
Có cần trả tiền khi theo người dân làm việc không?
Nên trả công cho chủ nhà vì một ngày dẫn khách làm chậm việc của gia đình. Thống nhất mức từ trước qua người giới thiệu, đưa bằng hai tay kèm lời cảm ơn trước khi về.
Người không quen lao động chân tay có làm được không?
Được, vì bạn không phải làm như người trong bản. Làm theo sức, nghỉ khi mệt, chọn việc nhẹ như hái rau, phụ nấu, và nói thẳng với chủ nhà nếu bạn muốn dừng.
Có nên tự đi bắt cá suối một mình không?
Không nên. Suối vùng núi có thể lên rất nhanh khi thượng nguồn mưa dù nơi bạn đứng trời vẫn nắng, nên luôn đi cùng người trong bản và nghe họ khi họ bảo lên bờ.