Ở chợ phiên vùng cao, những món đáng mua nhất là đồ người dân làm ra và dùng hằng ngày: gia vị khô như thảo quả, nấm, măng; chè shan tuyết; đồ đan; vải thêu, vải dệt tay; dao rèn; và những đồ bạc nhỏ. Trả giá nhẹ nhàng, chỉ trả khi thật sự định mua, và để dành phần lớn tiền cho vài món chất lượng hơn là nhiều món rẻ.
Mua sắm là phần vui của phiên chợ, cũng là cách trực tiếp nhất để tiền của bạn đến tay người làm ra hàng. Nhưng chợ đông khách cũng có hàng từ nơi khác về, có mật ong pha, có bạc pha, có những thứ không nên mua vì vi phạm quy định hay hại rừng. Bài này đi qua từng nhóm hàng, cách hỏi, cách nhận biết, những món nên tránh và cách đóng gói để mang về không đổ vỡ, không bị giữ lại ở sân bay.
Nhóm hàng đáng mua và cách chọn
Bảng xếp theo mức độ dễ chọn đúng, từ món người mới mua cũng khó sai đến món cần kinh nghiệm.
| Nhóm hàng | Vì sao đáng mua | Cách chọn | Độ khó |
|---|---|---|---|
| Thảo quả, hạt dổi, mắc khén, gừng khô | Gia vị vùng cao, nhẹ, để lâu | Hạt chắc, thơm khi bóp, không ẩm mốc | Dễ |
| Măng khô, nấm hương | Món quà bếp quen thuộc | Ngửi mùi, xem có mốc, hỏi hái mùa nào | Vừa |
| Chè shan tuyết | Cây chè cổ trên núi cao, hương riêng | Xin pha thử, búp có lông trắng mịn | Vừa |
| Đồ đan mây tre: gùi, mẹt, giỏ | Đồ dùng thật, bền | Nan đều, chắc tay, không mọt | Dễ |
| Vải thêu, vải dệt, váy áo | Công phu, nhiều mẫu | Lật mặt trái, hỏi người làm | Khó |
| Dao rèn tay | Dao tốt, giá phải chăng | Thử độ cứng lưỡi, cán chắc | Vừa |
| Đồ bạc nhỏ: vòng, khuyên | Đẹp, nhỏ gọn | Mua ở người làm bạc, hỏi tỉ lệ bạc | Khó |
| Mật ong | Quà nhiều người thích | Mua nơi quen biết, cẩn thận hàng pha | Khó |
Với người mua lần đầu, tập trung vào nhóm dễ: gia vị, đồ đan, chè. Những món khó như bạc, mật ong, vải đắt tiền, chỉ mua khi bạn có người địa phương đi cùng để hỏi.
Mua ít mà mua đúng: cách đi một vòng chợ trước khi rút tiền
Người mua hớ nhiều nhất thường là người mua ngay ở gian hàng đầu tiên. Vài bước đơn giản giúp bạn mua ít món hơn nhưng món nào cũng đáng.
- Ghi danh sách trước khi ra chợ. Mua cho ai, món gì, khoản tiền bao nhiêu. Có danh sách, bạn ít bị cuốn theo đám đông.
- Đi một vòng chỉ để xem. Lần đầu đi qua, không mua gì, chỉ ghi nhớ hàng nào bày bán ở đâu, giá chung chung ra sao.
- Tìm người làm ra hàng. Bà cụ bán vài bó thảo quả tự phơi, người đàn ông ngồi rèn dao, cô gái bán chiếc túi tự thêu thường đáng mua hơn sạp bày cả trăm món giống nhau.
- Hỏi một hai câu trước khi hỏi giá. "Cái này bác làm ở nhà à?", "hái ở đâu?". Câu trả lời cho bạn biết nhiều về món hàng.
- Mua ở vòng thứ hai. Quay lại những gian bạn đã nhắm, mua dứt khoát, không phân vân lâu.
- Để dành một khoản cho khu ăn uống. Bát thắng cố, cốc nước nóng cuối buổi cũng là cách góp tiền cho chợ.
Cách đi hai vòng này mất thêm chừng nửa giờ, nhưng thường giúp bạn bớt được những món mua vội rồi để quên trong tủ.
Trả giá thế nào cho lịch sự
Chỉ trả giá khi định mua. Mặc cả cho vui rồi bỏ đi là làm mất thời gian và mất lòng người bán, nhất là ở chợ người ta bán theo phiên, mỗi tuần một buổi.
Hỏi giá trước, cười, rồi đề nghị. Người bán đưa giá, bạn có thể đề nghị thấp hơn một chút. Với món nhỏ giá đã thấp, không cần trả giá; vài đồng chênh lệch có nghĩa với họ hơn với bạn.
Mua nhiều thì xin bớt. Mua hai ba món cùng một người, xin làm tròn là chuyện bình thường ở chợ nào cũng vậy.
Đừng so giá với thành phố. Câu "ở dưới xuôi bán rẻ hơn" làm người bán khó chịu và thường không đúng: món làm tay ở bản khác món nhập từ xưởng.
Chấp nhận giá cho khách lạ. Ở chợ đông khách, giá bán cho người lạ thường cao hơn giá cho người trong vùng. Nếu thấy chấp nhận được thì mua, không thì cảm ơn và đi.
Đếm tiền rõ ràng. Chuẩn bị tiền lẻ, đưa bằng hai tay, nhận hàng rồi kiểm lại trước khi đi.
Khi không chung ngôn ngữ. Người bán lớn tuổi có khi chỉ nói tiếng dân tộc mình. Giơ ngón tay ra hiệu số lượng, đưa tiền ra cho họ tự lấy đúng phần, hoặc nhờ người bán bên cạnh nói giúp. Đừng bấm máy tính rồi chìa màn hình ra như ở cửa hàng điện máy, nhiều người không quen đọc.
Những món nên cảnh giác hoặc không nên mua
Chợ phiên có những món mà người mua nhiệt tình nhất cũng nên dừng lại. Có món vì chất lượng khó kiểm, có món vì hại rừng hoặc trái quy định.
- Mật ong không rõ nguồn: mật pha đường, mật nuôi bán làm mật rừng rất phổ biến. Nếu không có người quen trong vùng, mua lượng nhỏ hoặc bỏ qua.
- Đồ bạc giá quá rẻ: bạc thật không thể rẻ như đồ trang sức hợp kim. Vòng nhẹ bất thường, sáng loáng như mạ thường không phải bạc.
- Sản phẩm từ động vật hoang dã: sừng, nanh, móng, da, mật, các loại cao. Không mua bất kể người bán nói gì; nhiều loài được bảo vệ và mang theo có thể vi phạm pháp luật.
- Cây thuốc, rễ cây không rõ tên: nhiều loại có độc nếu dùng sai; không mua để tự dùng chữa bệnh.
- Gỗ quý, phong lan rừng: khai thác từ rừng tự nhiên có thể trái quy định và hại rừng.
- Đồ cổ, đồ "gia truyền": thật thì có thể là tài sản văn hoá của gia đình hay cộng đồng; giả thì bạn trả tiền oan.
- Rượu ngâm động vật: không mua, cả vì vệ sinh lẫn vì nguồn gốc con vật.
Nếu người bán nài, chỉ cần lắc đầu, cười và nói "cháu không mua món này ạ". Không cần giải thích dài, càng không cần lên lớp.
Chuyện vải thêu và đồ bạc: mua chậm, hỏi kỹ
Vải và bạc là hai món đắt nhất bạn sẽ gặp ở chợ, và cũng là hai món khó phân biệt nhất. Ở các chợ lớn, bên cạnh váy áo người trong vùng may cho nhau, còn có hàng thêu máy và vải in hoa văn từ nơi khác chuyển về. Hàng in không xấu, nó rẻ và đẹp, chỉ cần bạn biết mình đang mua gì và trả giá tương xứng.
Với vải, lật mặt trái lên xem: đường thêu tay có nút chỉ, mũi kim không hoàn toàn đều; thêu máy thì mặt trái gọn, đều như in. Hỏi người bán "chị thêu cái này mất bao lâu?". Người tự làm thường trả lời cụ thể, kể cả mùa nào làm. Những tấm váy cũ đã mặc, đã giặt nhiều lần được một số người bán lại; đó là đồ gắn với đời sống một gia đình, nếu mua, hãy trả giá cho xứng.
Với bạc, nếu có thợ bạc ngồi làm ngay trong chợ, mua của họ là chắc nhất. Hỏi tỉ lệ bạc, xem dấu khắc, cầm thử độ nặng. Bạc thật để lâu sẽ xỉn màu, đánh lại được; hợp kim mạ thì bong lớp ngoài. Chỉ mua món đắt khi bạn đã thấy người thợ, thấy xưởng, hoặc đi cùng người địa phương tin được.
Đóng gói và mang về: xe khách, máy bay
Nhiều món mua ở chợ phiên gặp rắc rối ở khâu về: đổ vỡ, có mùi, bị từ chối lên xe, bị giữ ở cửa soi chiếu.
| Món | Đóng gói | Lưu ý khi đi máy bay |
|---|---|---|
| Rượu ngô | Chai nhựa dày hoặc chai thuỷ tinh có nắp vặn, quấn băng dính, bọc nhiều lớp túi | Không mang trong hành lý xách tay; hành lý ký gửi có giới hạn về độ cồn và dung tích, kiểm tra quy định của hãng trước |
| Dao rèn | Bọc lưỡi bằng bìa cứng và băng dính | Chỉ được để trong hành lý ký gửi |
| Mật ong | Chai nắp chặt, bọc túi kín | Chất lỏng, không mang xách tay quá giới hạn |
| Măng khô, nấm, gia vị | Túi kín, hút chân không nếu có | Thường mang được, đóng kín để không bám mùi |
| Vải, váy áo | Gấp gọn, cho vào túi riêng vì có thể ra màu | Không vấn đề |
| Đồ đan lớn như gùi | Buộc dây, nhét đồ mềm bên trong | Có thể tính thêm phí hành lý quá khổ |
Trên xe khách, mùi thắng cố khô, mắm hay rượu có thể bị nhà xe từ chối hoặc làm phiền người bên cạnh. Gói kín, hỏi nhà xe trước khi chất lên.
Chi phí theo tầng, áp vào trường hợp và lỗi hay gặp
Tầng tiết kiệm. Dành một khoản nhỏ cho gia vị khô, chè, vài món đồ đan nhỏ làm quà; mua ở người bán là nông dân trong chợ.
Tầng vừa. Thêm một tấm vải thêu tay hoặc một con dao rèn tốt, chọn chậm, hỏi kỹ.
Tầng thoải mái. Đặt may một bộ váy áo theo số đo, hoặc mua đồ bạc của thợ quen; chấp nhận chờ nhận hàng sau qua bưu điện.
Gia đình chị Lan. Cho con tự chọn và tự trả tiền một món nhỏ, như chiếc túi thêu; đó là bài học về tiền và về người làm ra món hàng.
Bác Tư. Thích chè thì xin pha thử ở hai ba nơi, mua ít ở mỗi nơi, về nhà so; đừng mua cả cân ở chỗ đầu tiên.
Nhóm bạn của Minh. Mỗi người mua một món khác nhau rồi chia quà; đỡ trùng, đỡ xách, và cả nhóm được hỏi chuyện nhiều người bán hơn.
Lỗi hay gặp. Mua rất nhiều ở chợ đầu tiên rồi xách cả chuyến; mua mật ong, bạc vì giá rẻ; mặc cả gắt món giá thấp; để dao, rượu trong hành lý xách tay; mua sản phẩm động vật hoang dã vì tò mò.
Câu hỏi thường gặp
Nên mua gì làm quà ở chợ phiên vùng cao?
Những món dễ chọn, nhẹ và để được lâu như thảo quả, hạt dổi, măng khô, chè shan tuyết và đồ đan nhỏ. Món đắt như vải thêu tay, đồ bạc thì mua chậm và hỏi kỹ người làm.
Mang rượu ngô lên máy bay được không?
Không mang trong hành lý xách tay. Hành lý ký gửi thường cho phép đồ uống có cồn trong giới hạn độ cồn và dung tích, đóng chai kín; kiểm tra quy định của hãng bay trước khi mua nhiều.
Làm sao biết mật ong ở chợ phiên là thật?
Rất khó kiểm bằng mắt hay các mẹo thử tại chỗ. Cách an toàn là mua qua người quen trong vùng, mua lượng nhỏ, hoặc bỏ qua nếu không biết rõ nguồn.
Có nên trả giá ở chợ phiên không?
Có thể trả giá nhẹ với món có giá trị, nhất là khi mua nhiều. Món nhỏ giá đã thấp thì không cần mặc cả, và chỉ trả giá khi bạn thật sự định mua.
Có nên mua vòng bạc ở chợ phiên không?
Có thể mua nếu bạn mua của thợ bạc làm tại chỗ, thấy được độ nặng và chất bạc. Món rẻ bất thường, sáng như mạ thường là hợp kim, chỉ nên mua như đồ trang sức thường.
Có món nào tuyệt đối không nên mua?
Các sản phẩm từ động vật hoang dã, rượu ngâm động vật, gỗ quý và phong lan rừng, cây thuốc lạ để tự chữa bệnh. Những món này hại rừng, có thể trái quy định và không an toàn.