Lần đầu đi chợ phiên vùng cao, hãy chọn một chợ lớn họp vào cuối tuần, ngủ lại gần chợ từ tối hôm trước và có mặt khoảng sáu đến bảy giờ sáng, lúc người các bản còn đang đổ về. Đến mười giờ là chợ đã vãn, người dân bắt đầu ngồi ăn uống rồi dắt ngựa, đeo gùi về bản. Ai lên muộn từ thành phố thường chỉ thấy cảnh dọn hàng.
Chợ phiên đáng đi một lần không vì món đồ mua được mà vì nhịp sống: cả vùng gặp nhau mỗi tuần một lần, mua con lợn giống, sửa con dao, ăn bát thắng cố, hẹn hò, hỏi chuyện mùa màng. Phần dưới giúp bạn chọn chợ theo sức và thời gian, xếp đường đi, chuẩn bị đồ và tránh những lỗi khiến chuyến đi vừa mệt vừa hụt.
Vì sao một phiên chợ vùng cao đáng đi một lần
Ở dưới xuôi, chợ là chỗ mua bán. Ở vùng cao, nơi các nóc nhà cách nhau cả quả đồi và đường về bản có khi đi bộ mất nửa ngày, phiên chợ là ngày hội của cả tuần. Người ta mặc bộ váy đẹp nhất, đàn ông dắt ngựa thồ ngô, phụ nữ đeo gùi rau, trẻ con bám theo mẹ để được ăn bát phở. Có người đi từ lúc trời còn tối, soi đèn pin qua mấy con dốc.
Bạn sẽ thấy những thứ không có trong siêu thị: góc bán lợn con nhốt trong giỏ mây, hàng rèn dao ngay tại chỗ, sạp sửa ô và đóng lại đế giày, hàng chỉ thêu màu rực, những chảo thắng cố bốc khói giữa sương. Mọi thứ diễn ra bằng tiếng của nhiều dân tộc cùng lúc, chen lẫn tiếng Việt khi người bán gặp khách lạ.
Cái làm người đi nhớ lâu thường là khoảnh khắc nhỏ: một bà cụ mặc cả từng mớ gừng, hai thanh niên ngồi xổm uống rượu ngô bàn chuyện đổi trâu, mấy cô gái soi gương nhỏ thử chiếc khăn mới. Muốn thấy được những cảnh ấy, bạn phải đến sớm, đi chậm và đứng lâu ở một góc, không phải chạy qua năm chợ trong hai ngày.
So sánh các kiểu chợ phiên để chọn chợ hợp với bạn
Không có chợ nào "đẹp nhất", chỉ có chợ hợp với lịch và sức của bạn. Bảng dưới chia theo kiểu chợ chứ không xếp hạng, vì một chợ đông khách hôm nay có thể vắng khách vào mùa mưa.
| Kiểu chợ | Đặc điểm | Hợp với ai | Chỗ hay vướng |
|---|---|---|---|
| Chợ lớn ở trung tâm vùng (ví dụ Bắc Hà, nay thuộc tỉnh Lào Cai; Đồng Văn, nay thuộc tỉnh Tuyên Quang) | Đông, nhiều dân tộc, có khu ẩm thực, khu gia súc | Người đi lần đầu, gia đình, người lớn tuổi | Đông khách du lịch, phải đến rất sớm |
| Chợ nhỏ ở xã vùng sâu | Ít khách lạ, hàng hoá đời thường, người dân bình thản | Người thích yên, chịu đi đường xấu | Đường dốc, ít chỗ ăn, khó hỏi đường |
| Chợ họp theo chu kỳ không cố định ngày trong tuần | Ngày họp đổi theo vòng sáu ngày, hầu như chỉ người địa phương | Người ở lại vùng dài ngày | Rất dễ đến nhầm ngày |
| Chợ ven thị tứ có phiên chính và ngày thường | Họp hằng ngày nhưng phiên mới đông | Người có lịch cứng, đi giữa tuần | Ngày thường vắng, dễ thất vọng |
Với người đi lần đầu, chợ lớn cuối tuần vẫn là lựa chọn an toàn: đường dễ hơn, có chỗ ngủ gần, có người hỏi han. Lần thứ hai trở đi mới nên tìm chợ nhỏ. Dù chọn kiểu nào, ngày họp phải hỏi lại người địa phương hoặc chủ nhà nghỉ trước chuyến đi một tuần, vì ngày họp có lúc dời theo lễ Tết hoặc theo sự sắp xếp của xã.
Đi ngày nào, đến mấy giờ, ở lại bao lâu
Phần lớn chợ phiên lớn ở vùng núi phía Bắc họp vào thứ Bảy hoặc Chủ nhật, có chợ họp giữa tuần. Đây là thông tin dễ cũ, nên đừng dựa vào một bài viết từ vài năm trước. Gọi hỏi nơi bạn định ngủ là cách nhanh nhất; người làm nhà nghỉ quanh chợ luôn biết phiên tới họp hôm nào.
Khung giờ đáng đi là từ lúc trời vừa sáng đến khoảng chín giờ. Sáu giờ, người các bản vẫn đang đổ xuống, chợ còn sương và ánh sáng xiên, rất đẹp. Bảy đến tám giờ là lúc đông nhất. Sau mười giờ, hàng gia súc đã bán xong, khu ăn uống bắt đầu đông đàn ông ngồi rượu, phụ nữ thu dọn.
Vì thế, kế hoạch hợp lý là đến nơi từ chiều hôm trước, ăn tối, ngủ sớm, sáng dậy đi bộ ra chợ. Ở lại thêm buổi chiều để đi bộ theo con đường người dân về bản, bạn sẽ thấy nốt nửa sau của ngày chợ: từng tốp người dắt ngựa, những chiếc gùi đầy hàng mới mua. Đi xe đêm từ thành phố rồi lao thẳng ra chợ lúc trưa là kiểu đi hụt phổ biến nhất.
Trong chợ: đi theo thứ tự nào để thấy được nhiều nhất
Một chợ phiên lớn có nhịp riêng của từng khu. Đi đúng thứ tự giúp bạn không bỏ lỡ phần tan sớm và không phải chen vào lúc đông nhất.
- Khu gia súc trước tiên. Trâu, bò, ngựa, lợn thường được mua bán từ rất sớm và tan trước tiên. Đứng ở rìa, xem cách người ta xem răng, xem chân con vật, nghe họ mặc cả.
- Khu nông cụ và hàng rèn. Dao, cuốc, lưỡi cày, ống bễ; nhiều người mang dao cũ đến mài, đến rèn lại ngay tại chỗ.
- Khu vải, chỉ thêu, váy áo. Đây là nơi phụ nữ dừng lâu nhất, chọn từng cuộn chỉ màu, so từng tấm vải; hợp để bạn ngồi xem lâu.
- Khu rau, gia vị, thảo dược. Gừng, thảo quả, nấm, măng khô, các loại lá rừng mà bạn không biết tên; hỏi người bán dùng để làm gì.
- Khu ăn uống cuối cùng. Từ chín giờ trở đi là lúc đông vui nhất, người ta ngồi ăn, uống rượu, gặp bạn cũ. Ngồi xuống một bàn, gọi bát gì đó, và để chợ diễn ra quanh mình.
Mỗi khu dành ít nhất hai mươi phút. Đi nhanh một vòng rồi về là bỏ mất thứ đáng giá nhất của chợ phiên: thời gian ngồi xem.
Danh sách đồ mang theo cho một buổi chợ phiên
Chợ vùng cao lạnh hơn bạn nghĩ, nhất là lúc rạng sáng, và lối đi trong chợ thường lầy nếu đêm trước có mưa. Danh sách dưới viết cho một buổi chợ cộng hai ngày đường, mang được trong một ba lô nhỏ.
- Áo nhiều lớp: áo giữ nhiệt mỏng, áo nỉ, áo khoác gió; từ cuối thu đến đầu xuân thêm áo phao mỏng và mũ len.
- Giày đế bám, chịu bùn: giày đi bộ cũ hoặc ủng thấp; dép quai hậu chỉ hợp mùa khô.
- Tiền mặt mệnh giá nhỏ: hầu hết hàng trong chợ không nhận chuyển khoản, người bán khó đổi tờ lớn.
- Túi vải gấp gọn: để đựng đồ mua, khỏi xin túi ni lông.
- Đèn pin đeo trán: nếu đi bộ ra chợ khi trời còn tối.
- Khăn ướt, nước rửa tay khô: khu ẩm thực ít chỗ rửa tay.
- Thuốc cá nhân: say xe, đau bụng, cảm lạnh, băng dán; đường lên nhiều khúc cua.
- Pin dự phòng: lạnh làm pin điện thoại tụt nhanh.
Không cần mang theo kẹo phát cho trẻ con. Thói quen phát kẹo khiến trẻ chặn đường khách để xin và hại răng các em; nếu muốn góp gì, hãy mua hàng của người dân với giá họ đưa ra.
Đường lên chợ: an toàn trên đèo và khi nào nên đổi kế hoạch
Phần rủi ro thật của chuyến đi chợ phiên nằm trên đường, không nằm trong chợ. Hầu hết chợ lớn phải đi qua đèo dốc, nhiều khúc cua gắt và xe tải chở hàng ngày phiên.
| Tình huống | Nên làm | Không nên |
|---|---|---|
| Mưa lớn kéo dài một hai ngày trước chuyến đi | Hỏi tình trạng sạt lở, sẵn sàng dời ngày | Cố đi vì đã đặt phòng |
| Sương mù dày lúc rạng sáng | Đi chậm, bật đèn, giữ khoảng cách; nếu tầm nhìn quá ngắn thì dừng ở chỗ rộng chờ | Vượt xe trên khúc cua |
| Chưa quen lái xe máy đường đèo | Đi xe khách hoặc thuê xe có người lái | Thuê xe số tự lái lần đầu lên dốc |
| Đường đất trơn vào chợ nhỏ | Gửi xe ở đường lớn, đi bộ vào | Phóng xe qua đoạn bùn đông người đi bộ |
| Về muộn, trời tối | Ở lại thêm một đêm | Chạy đèo trong đêm sau một ngày mệt |
Mua bảo hiểm du lịch có phần tai nạn cho mọi người trong nhóm, kể cả chuyến đi chỉ hai ngày. Người say xe nên ngồi hàng trước, uống thuốc trước khi đi nửa giờ và ăn nhẹ. Với người có bệnh tim mạch hay huyết áp, đường đèo cao và lạnh sáng sớm là yếu tố nên hỏi bác sĩ trước.
Chi phí theo tầng cho một chuyến chợ phiên hai ngày
Không ghi con số vì giá xe, phòng và mùa thay đổi theo năm. Bảng chỉ cho bạn thấy mỗi tầng khác nhau ở đâu để tự ước lượng.
| Khoản | Tiết kiệm | Vừa | Thoải mái |
|---|---|---|---|
| Đi lại | Xe khách giường nằm, xe ôm ra chợ | Xe khách cộng thuê xe máy có người lái | Thuê ô tô riêng cả chuyến |
| Chỗ ngủ | Nhà nghỉ phòng chung, homestay giường tầng | Phòng riêng trong nhà nghỉ gần chợ | Phòng riêng có lò sưởi, tắm nóng tốt |
| Ăn uống | Ăn trong chợ, quán bình dân | Có thêm bữa ở quán đặc sản | Đặt bữa riêng với chủ nhà |
| Phát sinh | Gần như không | Mua vài món làm quà | Mua thổ cẩm, bạc thủ công giá trị |
Khoản hay bị quên là đêm ngủ thêm khi thời tiết xấu và tiền xe về nếu phải đổi tuyến. Để dành một phần dự phòng cho những thứ đó trước khi tính tiền mua quà.
Áp vào trường hợp của bạn và những lỗi hay gặp
Nhóm bạn của Minh, bốn người, nghỉ đúng hai ngày cuối tuần. Đi xe đêm thứ Sáu, ngủ bù buổi sáng thứ Bảy, đi chợ phiên sáng Chủ nhật, về chiều Chủ nhật. Chọn một chợ duy nhất, đừng cố ghép thêm chợ thứ hai.
Gia đình chị Lan có con tám tuổi. Chọn chợ lớn có đường nhựa tới gần, ở phòng riêng có nước nóng, mặc ấm cho con và ra chợ lúc bảy giờ thay vì năm giờ. Trẻ con mê khu bán gà, vịt, lợn con; giữ tay con ở chỗ đông.
Bác Tư đã nghỉ hưu, đi cùng con. Ưu tiên ô tô có người lái, nghỉ giữa đường hai lần, mang ghế gấp nhỏ để ngồi xem chợ thay vì đi bộ liên tục.
Lỗi thường gặp nhất. Đến trưa mới tới chợ; đến nhầm ngày vì tin lịch cũ; chụp ảnh sát mặt người không xin phép; mua quá nhiều đồ rồi xách khó; tự lái xe máy lên đèo lần đầu trong sương.
Câu hỏi thường gặp
Chợ phiên vùng cao có họp quanh năm không?
Có, phần lớn chợ phiên họp đều mỗi tuần quanh năm. Dịp Tết Nguyên đán, một vài phiên có thể nghỉ hoặc dời, còn mùa mưa người về chợ thưa hơn vì đường xấu, nên hỏi lại trước khi đi.
Mùa nào đi chợ phiên đẹp nhất?
Từ khoảng tháng Chín đến tháng Tư năm sau trời khô, đường dễ đi, người dân mặc nhiều lớp áo màu. Mùa hè cũng đi được nhưng hay mưa chiều và có nguy cơ sạt lở ở đường đèo.
Có cần thuê người dẫn đường khi đi chợ phiên không?
Không bắt buộc với chợ lớn. Với chợ nhỏ vùng sâu, một người địa phương dẫn đường giúp bạn hỏi chuyện, hiểu món hàng và tránh đi lạc, đồng thời phần tiền thuê cũng đến thẳng người trong vùng.
Một chuyến đi chợ phiên cần mấy ngày?
Ít nhất hai ngày nếu xuất phát từ Hà Nội, trong đó có một đêm ngủ gần chợ. Ba ngày thì thoải mái hơn, có buổi chiều đi bộ theo người dân về bản và không phải chạy đèo lúc tối.
Đi chợ phiên có an toàn cho người đi một mình không?
Trong chợ khá an toàn nhưng chỗ đông nên giữ ví và điện thoại trong túi trước ngực. Rủi ro chính là đường đèo, nên người đi một mình nên dùng xe khách hoặc xe có người lái và báo lịch trình cho người nhà.
Có nên đi nhiều chợ phiên trong một chuyến không?
Chỉ nên khi bạn có từ bốn ngày trở lên và các chợ họp vào những ngày khác nhau. Dồn hai chợ cùng một buổi sáng nghĩa là chợ nào bạn cũng chỉ đi lướt.