Đồng Văn và Mèo Vạc (nay đều thuộc tỉnh Tuyên Quang) quen họp phiên chính vào sáng Chủ nhật, nên một sáng Chủ nhật bạn chỉ dự trọn vẹn được một chợ. Người thích không khí phố cổ chọn Đồng Văn; người muốn chợ đông người các bản, khu bán ngựa, bán gia súc rộng chọn Mèo Vạc. Những ngày còn lại trong tuần, hãy đi tìm các chợ lùi, kiểu chợ họp xoay vòng mỗi phiên lùi lại một ngày.
Cao nguyên đá khác hẳn các vùng chợ phiên khác ở chỗ đá xám phủ khắp nơi, ruộng ngô mọc trong hốc đá, nhà trình tường đất, hàng rào xếp đá. Một phiên chợ ở đây là nơi người ta đi bộ từ những thung lũng rất xa về. Bài dưới gợi ý cách chọn phiên, xếp lịch bốn ngày, giữ an toàn trên đường đèo và chuẩn bị cho cái lạnh khô của vùng đá.
Đồng Văn hay Mèo Vạc: chọn cho buổi sáng Chủ nhật
Hai chợ đều đáng đi, nhưng cảm giác rất khác. Chọn theo thứ bạn muốn thấy, không theo chợ nào nổi tiếng hơn.
| Tiêu chí | Phiên Đồng Văn | Phiên Mèo Vạc |
|---|---|---|
| Không khí | Gắn với khu phố cổ, nhà hai tầng mái ngói, quán cà phê cạnh chợ | Chợ rộng giữa thung lũng, ít dấu vết đô thị hơn |
| Người đi chợ | Nhiều dân tộc, đông khách du lịch | Đông người các bản quanh vùng, khách lạ ít hơn |
| Khu gia súc | Có, quy mô vừa | Thường rộng, có khu ngựa, bò |
| Chỗ ngủ gần chợ | Nhiều lựa chọn quanh phố cổ | Ít hơn, nên đặt trước |
| Hợp với | Người đi lần đầu, gia đình, người thích chụp phố | Người muốn xem đời sống chợ, chịu dậy sớm hơn |
Nếu bạn ở vùng tám, chín ngày, có thể dự cả hai qua hai Chủ nhật. Còn với chuyến bốn ngày, hãy chọn một và đừng cố chạy từ chợ này sang chợ kia trong cùng buổi sáng: đường giữa hai nơi là đèo cao, khúc cua gắt, mất khá nhiều thời gian, và bạn sẽ đến chợ thứ hai khi nó đã vãn.
Chợ lùi là gì và tìm chợ lùi thế nào
Ở một số xã trên cao nguyên, chợ không họp theo thứ trong tuần mà theo vòng sáu ngày tính theo ngày âm lịch, nên mỗi tuần phiên lùi lại một ngày. Tuần này họp thứ Ba thì tuần sau họp thứ Hai, tuần sau nữa họp Chủ nhật. Người trong vùng nhớ lịch theo ngày con giáp, còn khách lạ thì gần như chắc chắn tính sai nếu tự tính.
Cách tìm đơn giản nhất: hỏi chủ chỗ ngủ vào buổi tối đầu tiên "ngày mai, ngày kia có chợ nào họp quanh đây không". Người trong vùng luôn biết. Hỏi thêm đường đi, đường có trơn không, chợ đông lúc mấy giờ, rồi quyết định. Đừng cố xếp chợ lùi vào lịch trước ở nhà; chừa sẵn một ngày trống trong lịch trình cho nó.
Chợ lùi thường nhỏ, họp trên khoảnh đất bằng hiếm hoi giữa đồi đá, chỉ vài chục gian hàng. Không có quán ăn sang, không có chỗ gửi xe, nhưng đó là nơi bạn thấy chợ của người trong vùng với nhau. Đi chợ lùi cần khiêm tốn hơn: đứng ở rìa, mua một món nhỏ, ăn một bát gì đó, và đừng biến buổi chợ thành buổi chụp ảnh.
Lịch trình mẫu bốn ngày quanh một phiên Chủ nhật
Lịch tính cho người đi xe khách lên khu trung tâm Hà Giang cũ (nay thuộc tỉnh Tuyên Quang) rồi thuê xe có người lái hoặc ô tô riêng lên cao nguyên. Ngày cuối có thể thay bằng một ngày nghỉ nếu thời tiết xấu.
| Ngày | Việc chính | Lưu ý |
|---|---|---|
| Thứ Năm, đêm | Xe khách đêm từ Hà Nội | Mang áo ấm lên xe |
| Thứ Sáu | Đi chậm lên cao nguyên, nghỉ nhiều chặng, ngủ ở Đồng Văn hoặc Mèo Vạc | Không cố chạy tới tối |
| Thứ Bảy | Hỏi chợ lùi gần nhất; nếu có thì đi buổi sáng; chiều đi bộ quanh bản | Để ngày này trống, linh hoạt |
| Chủ nhật | Dự phiên chính từ sáu giờ sáng, trưa nghỉ, chiều đi về hướng thành phố | Không chạy đèo khi trời tối |
| Thứ Hai | Về Hà Nội | Ngủ trên xe, mang theo nước và đồ ăn nhẹ |
Người có ít thời gian hay hỏi có thể làm chuyến ba ngày không. Được, nhưng bạn sẽ dành phần lớn thời gian ngồi trên xe, đến chợ trong trạng thái mệt. Bốn ngày là con số tối thiểu để chuyến đi có nghĩa; năm ngày thì thoải mái.
Trong phiên chợ cao nguyên đá: xem gì, hỏi gì
Ngựa thồ và yên ngựa. Trên vùng đá, ngựa vẫn là phương tiện chở hàng ở nhiều bản không có đường xe. Khu bán ngựa và đồ yên cương là góc riêng của chợ vùng này. Hỏi người bán con ngựa thồ được bao nhiêu bao ngô, đi bao xa một ngày, bạn sẽ hiểu đường về bản của họ dài thế nào.
Hàng lanh và vải nhuộm chàm. Phụ nữ Mông bán vải lanh tự dệt, váy xếp ly, những cuộn chỉ màu. Nhìn tay người mua sờ vải, kéo thử sợi, bạn sẽ thấy họ khó tính hơn khách du lịch nhiều.
Rượu ngô và men lá. Rượu bán theo can, theo chai, người mua nếm từng chén trước khi chọn. Men lá được bán thành từng bánh nhỏ, mỗi nhà một công thức.
Đồ đan và nông cụ. Gùi, mẹt, dao, lưỡi cuốc làm riêng cho đất đá. Đây là những món đồ thật sự dùng trong đời sống, không phải hàng làm cho khách.
Câu hỏi nên dùng. "Cái này dùng để làm gì?", "Bác đi từ bản nào đến?", "Đường về nhà mất bao lâu?". Hỏi chậm, nói rõ, chấp nhận có người không trả lời vì không quen tiếng Việt; một nụ cười và cái gật đầu là đủ.
Buổi chiều sau phiên chợ: đi bộ theo người về bản
Phần ít người làm mà đáng làm nhất là buổi chiều. Sau trưa, từng tốp người rời chợ, men theo những con đường mòn lên các thung lũng. Nếu chỗ bạn ngủ ở gần một con đường như thế, hỏi chủ nhà đoạn nào đi bộ an toàn và quay lại được trước khi tối, rồi đi một đoạn ngắn, chừng một đến hai giờ.
Bạn sẽ thấy ruộng ngô trồng trong hốc đá, hàng rào đá xếp tay chạy dọc sườn núi, những ngôi nhà tường đất có hiên chất củi. Gặp người về chợ, chào họ một tiếng, nhường đường cho ngựa đi qua, đứng sang phía vách núi chứ không đứng phía vực. Đừng theo người ta vào tận nhà khi chưa được mời.
Mang nước, áo khoác và đèn pin vì trời trên cao tối nhanh. Báo chủ chỗ ngủ hướng bạn đi và giờ định về. Không đi một mình vào khu vực gần đường biên nếu không rõ quy định, và không rẽ vào lối mòn lạ chỉ vì nhìn đẹp.
Chuẩn bị cho cái lạnh khô của vùng đá
Cao nguyên đá có những buổi sáng lạnh cắt da vào mùa đông, gió mạnh, nắng trưa lại gắt. Đồ cần mang khác chút so với chợ vùng thấp.
- Áo khoác chắn gió có mũ trùm, găng tay, khăn quàng cổ; mùa đông thêm quần giữ nhiệt mặc bên trong.
- Kem dưỡng ẩm, son dưỡng môi, kem chống nắng: không khí khô làm nứt môi chỉ sau một ngày.
- Kính râm: nắng phản chiếu trên đá xám rất chói vào buổi trưa.
- Bình nước giữ nhiệt: nhiều đoạn đường không có quán, uống nước ấm dễ chịu hơn nước lạnh.
- Giày cổ thấp đế dày: lối đi trong chợ và đường bản lổn nhổn đá.
- Túi chống nước nhỏ cho điện thoại và giấy tờ tuỳ thân.
- Một bộ đồ khô để thay nếu bị mưa trên đường.
Nếu đi từ tháng Mười hai đến tháng Hai, hỏi chủ chỗ ngủ có chăn điện, máy sưởi không. Ban đêm trong nhà trình tường có thể lạnh hơn bạn tưởng, và một đêm ngủ không được sẽ làm hỏng cả buổi chợ sáng hôm sau.
An toàn trên đường đèo cao nguyên
Đường lên Đồng Văn và Mèo Vạc là một trong những cung đèo đẹp nhất nước, cũng vì thế mà nhiều người đánh giá thấp nó.
| Tình huống | Nên | Không nên |
|---|---|---|
| Chưa từng lái đèo dài | Thuê xe có người lái hoặc ô tô | Tự lái xe máy thuê lần đầu |
| Dừng chụp ảnh trên đèo | Dừng ở điểm có lề rộng, tắt máy, đứng ngoài lề | Dừng giữa khúc cua, đứng mép vực |
| Trời mưa, đá lở | Chờ ở bản gần nhất, hỏi người địa phương | Đi qua đoạn có đá rơi trên mặt đường |
| Mệt sau chợ | Nghỉ trưa, đi tiếp khi tỉnh | Uống rượu ở chợ rồi lái xe |
| Trời tối | Ở lại thêm đêm | Chạy tiếp vì đã đặt xe về |
Kiểm tra bảo hiểm của bạn có chi trả tai nạn khi điều khiển xe máy không; nhiều gói không chi trả nếu người lái không có bằng phù hợp. Nếu đi theo nhóm xe máy, chọn một người đi cuối đoàn, hẹn điểm dừng mỗi giờ.
Chi phí theo tầng, áp vào trường hợp và lỗi hay gặp
Tiết kiệm. Xe khách lên Hà Giang, xe khách tuyến lên cao nguyên, phòng giản dị, ăn ở chợ và quán bình dân. Mất nhiều thời gian chờ xe nhưng đủ dùng.
Vừa. Xe khách lên, thuê ô tô hoặc xe máy có người lái ba ngày, phòng riêng có nước nóng gần chợ.
Thoải mái. Ô tô riêng từ Hà Nội, phòng ấm, người dẫn đường địa phương cho buổi chợ lùi.
Gia đình chị Lan đi cùng hai con. Chọn phiên Đồng Văn, ngủ phố cổ hai đêm để không phải dọn đồ, đi chợ lúc bảy giờ khi trời bớt lạnh.
Bác Tư đã nghỉ hưu, đi cùng một người bạn. Thuê ô tô có người lái, ngủ ở Mèo Vạc hai đêm, sáng Chủ nhật ra chợ lúc bảy giờ, chiều thứ Bảy chỉ dạo quanh thị tứ. Đường đèo dài làm người lớn tuổi mệt hơn cả buổi chợ, nên chia ngày đi thành nhiều chặng ngắn, mỗi chặng dừng nghỉ uống nước, đi lại cho đỡ tê chân.
Lỗi hay gặp. Tưởng Đồng Văn và Mèo Vạc họp khác ngày nên định đi cả hai sáng Chủ nhật; tự tính lịch chợ lùi; xếp lịch quá chặt không còn ngày dự phòng; mặc phong phanh vì xem ảnh nắng đẹp trên mạng.
Câu hỏi thường gặp
Chợ Đồng Văn và chợ Mèo Vạc có họp cùng ngày không?
Phiên chính của hai chợ quen thuộc đều vào sáng Chủ nhật, vì vậy trong một buổi sáng bạn chỉ nên chọn một nơi. Lịch có thể thay đổi, hỏi chỗ lưu trú trước khi đi.
Chợ lùi họp vào ngày nào?
Chợ lùi họp theo vòng sáu ngày nên mỗi tuần lùi một ngày, không cố định thứ. Cách chắc nhất là hỏi người trong vùng vào tối hôm trước, không tự tính từ lịch ở nhà.
Đi chợ phiên cao nguyên đá mùa nào đẹp?
Mùa thu đến đầu xuân trời khô, nhiều ngày trong, mùa hoa tam giác mạch cuối thu thì đông khách. Mùa đông rất lạnh nhưng người đi chợ mặc đồ nhiều màu, cảnh đẹp nếu bạn chuẩn bị đủ ấm.
Có nên tự lái xe máy lên Đồng Văn để đi chợ không?
Chỉ khi bạn đã quen đường đèo dài, có bằng lái phù hợp và xe được kiểm tra kỹ. Với người mới, thuê xe có người lái an toàn hơn nhiều mà vẫn dừng ngắm cảnh được.
Ở cao nguyên đá có rút tiền dễ không?
Thị tứ lớn có cây rút tiền nhưng có lúc hết tiền hoặc lỗi, đặc biệt cuối tuần đông khách. Mang theo đủ tiền mặt cho cả chuyến từ thành phố và chia ra nhiều chỗ cất.
Một chuyến đi chợ phiên cao nguyên đá cần mấy ngày?
Tối thiểu bốn ngày tính cả hai đêm xe khách, năm ngày thì thoải mái hơn và có chỗ cho một ngày thời tiết xấu. Ít hơn thế, bạn sẽ ngồi xe nhiều hơn thời gian đứng trong chợ.