Cách gọn nhất để đi cả hai chợ là: đêm thứ Sáu lên, sáng thứ Bảy dự phiên Cán Cấu, chiều về ngủ ở Bắc Hà, sáng Chủ nhật dự phiên Bắc Hà, chiều thả bộ quanh vùng và tối Chủ nhật hoặc sáng thứ Hai về. Cán Cấu và Bắc Hà đều thuộc vùng cao nay thuộc tỉnh Lào Cai, cách nhau chừng một giờ xe đường đèo. Lịch phiên quen thuộc là Cán Cấu thứ Bảy, Bắc Hà Chủ nhật, nhưng bạn nên gọi hỏi lại trước chuyến đi.
Hai chợ bổ sung cho nhau: Cán Cấu nhỏ hơn, nằm trên sườn đồi gần biên giới, phần lớn là người các bản quanh đó; Bắc Hà lớn, có khu chợ trâu nổi tiếng và đông người Mông Hoa với bộ váy áo nhiều màu. Đi một chợ thấy đẹp, đi cả hai trong một chuyến mới thấy rõ một vùng sống thế nào.
Lịch trình mẫu ba ngày
Lịch dưới tính cho người đi từ Hà Nội bằng xe khách giường nằm, không tự lái. Người tự lái ô tô có thể đi sớm hơn nhưng vẫn nên tránh chạy đèo trong đêm.
| Thời điểm | Việc làm | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tối thứ Sáu | Lên xe khách đêm đi Lào Cai hoặc thẳng Bắc Hà nếu có tuyến | Mang áo ấm lên xe, điều hoà xe đêm rất lạnh |
| Sáng sớm thứ Bảy | Chuyển xe hoặc thuê xe có người lái lên Cán Cấu | Đến chợ trước tám giờ là đẹp |
| Thứ Bảy, sáng muộn | Ăn sáng trong chợ, xem khu gia súc, khu hàng thêu | Ngồi một chỗ lâu thay vì đi vòng vòng |
| Chiều thứ Bảy | Về Bắc Hà, nhận phòng, ngủ bù | Không ghé thêm điểm nào, giữ sức |
| Sáng Chủ nhật | Ra chợ Bắc Hà từ sáu, bảy giờ, khu chợ trâu trước | Chợ trâu tan sớm nhất |
| Chiều Chủ nhật | Đi bộ ra một bản gần thị tứ hoặc thăm khu nhà cổ còn lại | Hỏi chủ nhà nghỉ đường đi bộ an toàn |
| Tối Chủ nhật hoặc sáng thứ Hai | Xe khách về Hà Nội | Người phải đi làm thứ Hai nên chọn xe tối |
Nếu chỉ có hai ngày, bỏ Cán Cấu và đi Bắc Hà: lên đêm thứ Bảy, sáng Chủ nhật đi chợ, chiều về. Nhịp này mệt hơn nhiều vì ngủ trên xe hai đêm liên tiếp, chỉ hợp người trẻ khoẻ.
Phiên Cán Cấu: nhỏ, gần, ít khách lạ
Cán Cấu nằm trên một quả đồi, chợ dựng thành nhiều khoảnh trên mặt dốc. Người ta đến từ các bản quanh vùng, nhiều người đi bộ băng đồi từ khi trời chưa sáng. Khu gia súc ở rìa chợ thường có trâu, bò, ngựa, lợn; khu giữa là hàng vải, chỉ thêu, đồ đan, nông cụ, và những dãy bếp nấu thắng cố, cháo ấu tẩu, mèn mén.
Chợ không lớn, đi hết một vòng mất chưa tới một giờ. Giá trị của nó nằm ở chỗ nhịp chợ ít bị khách du lịch kéo lệch. Bạn có thể ngồi trên một mỏm đất cao, uống cốc nước nóng và nhìn xuống những dòng người đội nón, đeo gùi, dắt ngựa đi lên. Đó là cảnh nhiều người đi Tây Bắc tả lại sau này nhiều nhất.
Lưu ý: chợ trên dốc đất, mưa đêm trước là trơn, nên mang giày bám. Khu vực sát biên giới có thể có quy định riêng về việc đi lại, vì vậy chỉ đi theo đường chính và hỏi người địa phương nếu muốn đi bộ xa khỏi chợ.
Nếu đến sớm hơn giờ chợ đông, đừng vội vào trong. Đứng ở đầu con dốc mà người các bản đi xuống, bạn sẽ thấy từng gia đình đến: người cha dắt ngựa thồ bao ngô, người mẹ đeo gùi có đứa con nhỏ ngủ trong địu, mấy cô gái đi thành tốp, vừa đi vừa chỉnh lại khăn. Đó là đoạn mở màn của phiên chợ mà người đến muộn không bao giờ thấy.
Phiên Bắc Hà: chợ trâu, màu váy Mông Hoa và khu ẩm thực
Bắc Hà là phiên lớn nhất vùng và đông khách nhất, nên đến sớm là điều kiện bắt buộc. Lúc sáu, bảy giờ, khu chợ trâu ở mạn ngoài là nơi đáng xem đầu tiên: người mua vạch miệng trâu xem răng, dắt đi vài vòng xem dáng, hai bên ngồi bàn rất lâu trước khi bắt tay. Đây là chỗ bạn nên đứng xa, không chen vào giữa, và tránh đứng phía sau con vật.
Phía trong là các dãy hàng vải thêu, váy áo may sẵn, bạc, dao, thuốc lá, hàng tạp hoá. Phụ nữ Mông Hoa mặc nhiều lớp váy và áo đính hoa văn rực rỡ, đó là lý do Bắc Hà được nhớ đến như phiên chợ nhiều màu nhất vùng. Gần trưa, khu ẩm thực đông nhất, với những chảo thắng cố lớn, phở, bánh ngô, rượu ngô bán theo can.
Bắc Hà đông nên có nạn chen lấn và giá cho khách lạ khác giá cho người trong vùng. Không cần khó chịu về chuyện đó; mua thứ bạn thật sự cần và trả giá nhẹ nhàng. Nếu thấy chợ quá đông lúc tám, chín giờ, hãy ra ngoài một lúc, đi bộ lên con dốc gần đó nhìn xuống rồi quay lại.
Một cách xem chợ Bắc Hà khác hẳn đám đông là theo một món hàng. Chọn một thứ, chẳng hạn con ngựa thồ, tấm váy xếp ly hay con dao, rồi đi tìm mọi chỗ bán nó trong chợ, hỏi người bán làm ở đâu, mất bao lâu, ai mua. Sau một buổi, bạn hiểu về món hàng ấy và về người làm ra nó nhiều hơn bất kỳ tấm ảnh nào, và câu chuyện mang về cũng là của riêng bạn.
Ăn gì ở hai phiên chợ, ăn thế nào cho bụng yên
Thắng cố. Món nấu từ thịt và nội tạng ngựa hoặc bò, có thảo quả, sả, lá chanh, nấu trong chảo lớn giữa chợ. Ai ăn lần đầu nên gọi bát nhỏ, chọn hàng đông người địa phương ngồi, nồi đang sôi.
Cháo ấu tẩu. Món cháo có củ ấu tẩu, củ này có độc nếu chế biến không kỹ nên người nấu phải ninh rất lâu. Chỉ ăn ở hàng quen, ăn khi còn nóng, không ăn quá nhiều nếu là lần đầu, và người đang có thai hoặc trẻ nhỏ nên tránh.
Mèn mén, bánh ngô, xôi màu. Đồ ăn từ ngô xay hấp và xôi nhuộm lá, hợp để ăn sáng, ít gây đau bụng hơn món thịt.
Rượu ngô. Người ta mời nhau uống trong chợ, khách lạ thường được mời một chén. Nhận chén đầu là lịch sự, sau đó có thể từ chối khéo; người lái xe không uống một giọt nào.
Giữ bụng yên. Mang nước đóng chai, ăn đồ chín nóng, rửa tay trước khi ăn, tránh đá lạnh và rau sống nếu bụng bạn yếu. Ăn no trước khi lên xe đường đèo là dễ say, vì vậy bữa trước khi đi chỉ nên vừa đủ.
Chọn xe và chỗ ngủ
Phần lớn sự mệt của chuyến đi đến từ chuyện xe cộ. Vài nguyên tắc giúp bạn chọn đúng ngay từ đầu.
- Xe khách đêm: rẻ và tiện cho người đi đông, nhưng ngủ không sâu. Chọn giường tầng dưới gần giữa xe để đỡ lắc.
- Tàu hoả lên Lào Cai rồi xe lên Bắc Hà: êm hơn cho người lớn tuổi, đổi lại thêm một chặng chuyển xe buổi sáng.
- Xe máy có người lái: hợp để đi Cán Cấu vào buổi sáng; thống nhất giá và giờ đón về trước khi lên xe.
- Tự lái xe máy: chỉ nên khi bạn đã quen đường đèo, có bằng lái phù hợp, xe được kiểm tra phanh và lốp.
- Chỗ ngủ ở Bắc Hà: chọn nơi đi bộ ra chợ được trong mười lăm phút, có nước nóng và chăn dày; mùa đông hỏi có máy sưởi không.
- Đặt trước: các đêm thứ Bảy mùa khô, nhất là mùa hoa mận nở cuối đông đầu xuân, phòng gần chợ hết sớm.
Nếu đi nhóm từ năm người trở lên, thuê một xe riêng cho cả ba ngày thường gọn hơn cộng các chặng lẻ, và bạn chủ động giờ ra chợ.
An toàn và sức khoẻ trên tuyến Bắc Hà
Tuyến lên Bắc Hà và Cán Cấu không quá hiểm, nhưng có nhiều đoạn cua liên tiếp và xe tải ngày phiên.
| Rủi ro | Dấu hiệu | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Sương mù buổi sáng | Tầm nhìn chỉ vài chục mét | Đi chậm, bật đèn vàng hoặc đèn cốt, đi sát lề phải |
| Mưa, đường trơn | Mưa đêm, đất đỏ trên mặt đường | Hoãn giờ xuất phát, tránh phanh gấp |
| Say xe | Chóng mặt, buồn nôn sau vài khúc cua | Ngồi hàng trước, mở hé cửa, uống thuốc trước khi đi |
| Cảm lạnh | Rét đầu ngày, ra mồ hôi rồi gió | Mặc nhiều lớp, cởi bớt khi nóng, giữ khô người |
| Đông người trong chợ | Chen lấn, trẻ con lạc | Hẹn điểm gặp lại, giữ đồ trong túi trước ngực |
Bảo hiểm du lịch có phần tai nạn và chi phí y tế là thứ nên mua cho chuyến ba ngày này. Khu trung tâm Bắc Hà có cơ sở y tế, nhưng vào chợ vùng sâu như Cán Cấu thì đi lại mất thời gian, vì vậy mang theo túi thuốc cá nhân.
Chi phí theo tầng và lỗi hay gặp
Tầng tiết kiệm. Xe khách đêm, phòng chung hoặc phòng đôi giản dị, ăn trong chợ, thuê xe ôm lên Cán Cấu và về. Đủ để thấy trọn hai phiên, đổi lại ít ngủ.
Tầng vừa. Tàu hoặc xe khách chất lượng tốt, phòng riêng gần chợ, một bữa tối ở quán đặc sản, thuê xe có người lái ngày thứ Bảy.
Tầng thoải mái. Ô tô riêng ba ngày, phòng ấm có lò sưởi, bữa ăn đặt với chủ nhà, thêm buổi chiều đi bộ có người dẫn.
Lỗi hay gặp. Đến Bắc Hà lúc mười giờ khi chợ trâu đã tan; tin lịch phiên cũ; ghép thêm điểm tham quan xa vào chiều thứ Bảy rồi mệt cho phiên Chủ nhật; đứng chắn đường dắt trâu để chụp ảnh; mua rượu ngô can lớn rồi mang lên xe khách bị từ chối.
Trường hợp nhóm của Minh. Bốn người trẻ, đi xe khách, muốn tiết kiệm: chọn lịch trình trên, thuê hai xe máy có người lái cho buổi Cán Cấu, ngủ phòng đôi, để dành tiền mua một món thêu thật.
Câu hỏi thường gặp
Chợ Bắc Hà họp ngày nào trong tuần?
Phiên chính của chợ Bắc Hà quen thuộc là sáng Chủ nhật, các ngày khác vẫn có hàng nhưng vắng. Lịch có thể thay đổi dịp Tết hoặc theo sắp xếp của địa phương, nên hỏi lại nơi lưu trú trước khi đi.
Chợ Cán Cấu cách Bắc Hà bao xa?
Hai nơi cách nhau khoảng một giờ đi xe trên đường đèo, tuỳ thời tiết và xe. Đi bằng xe máy có người lái hoặc ô tô thuê theo buổi là cách tiện nhất cho người không quen đường.
Có thể đi chợ Bắc Hà trong ngày từ Sa Pa không?
Được, nhiều người đi trong ngày từ Sa Pa, nhưng phải xuất phát rất sớm để đến chợ trước tám giờ. Đường về chiều mệt, nên ngủ lại một đêm ở Bắc Hà sẽ thoải mái hơn.
Mang trẻ nhỏ đi chợ trâu có an toàn không?
Được nếu giữ khoảng cách và luôn nắm tay trẻ. Trâu, ngựa có thể giật mình khi bị đứng sát hoặc khi có tiếng động lạ, vì vậy xem từ chỗ cao hoặc chỗ rìa, không đứng sau con vật.
Mùa nào đi Bắc Hà đẹp?
Cuối đông đầu xuân có hoa mận trắng, mùa thu trời trong và đường khô. Mùa hè hay mưa chiều, đường có thể sạt, nên theo dõi thời tiết và sẵn sàng dời chuyến.
Có nên mua thổ cẩm ở chợ Bắc Hà không?
Có thể mua, nhưng chợ có cả hàng thêu tay lẫn hàng in, thêu máy. Xem mặt trái đường chỉ, hỏi người bán ai làm, và chỉ mua thứ bạn thích thật sự chứ không vì nghĩ đó là món cổ quý.