Người dùng xe lăn hay đi lại khó khăn vẫn làm được nhiều trải nghiệm một lần trong đời ở Việt Nam, miễn là chọn những việc diễn ra trên mặt bằng phẳng hoặc ngồi một chỗ, và hỏi thật kỹ từng bậc thềm, từng cánh cửa trước khi đặt. Ngồi tàu qua đèo, ngắm hoàng hôn trên bờ sông có lối bằng, xem đờn ca tài tử, ngồi thuyền lớn có cầu lên xuống, dạo phố cổ vào giờ vắng: đó là những việc đã có người dùng xe lăn làm được.
Nói thẳng ngay từ đầu: lối tiếp cận ở nhiều nơi còn thiếu, nhà vệ sinh rộng đủ cho xe lăn còn hiếm, và thông tin trên mạng hay nói chung chung. Bài này giúp bạn chọn trải nghiệm theo mức tiếp cận, đưa sẵn bộ câu hỏi chỗ ở, chuẩn bị đi tàu, đi máy bay, thuê xe, một lịch bốn ngày mẫu, chi phí theo tầng và lỗi hay gặp.
Thực tế phải biết trước khi lên kế hoạch
Việt Nam có rất nhiều bậc thềm. Nhà phố có bậc lên xuống, vỉa hè có xe máy đỗ kín, nhiều quán ăn đặt bàn ngay trên lối đi, bến thuyền thường là bậc đá trơn. Khu nghỉ và khách sạn mới xây gần đây có điều kiện tốt hơn, nhưng “phòng cho người khuyết tật” ở mỗi nơi lại có nghĩa khác nhau: có chỗ đủ rộng thật, có chỗ chỉ có thêm một tay vịn.
Điều đó không có nghĩa là không đi được. Nó có nghĩa là người đi phải hỏi cụ thể hơn, chuẩn bị nhiều hơn, và luôn có một người đi cùng khoẻ để đỡ những đoạn không có lối. Người dân ở hầu hết các nơi rất sẵn lòng giúp khiêng xe qua bậc, nhưng bạn nên biết trước đoạn nào cần nhờ để không bị động.
Mỗi người đi lại khó khăn một kiểu. Người dùng xe lăn tay, người dùng xe lăn điện, người đi được vài bước với nạng, người mỏi chân sau vài trăm mét: nhu cầu khác nhau rất nhiều. Hãy đọc bài này với câu hỏi “mình làm được đoạn nào mà không cần xe, và cần xe ở đoạn nào”, vì câu trả lời quyết định gần hết các lựa chọn phía sau.
Trải nghiệm theo mức tiếp cận
Bảng xếp theo mức dễ. Mức tiếp cận chỉ là gợi ý chung; mỗi nơi cụ thể vẫn phải hỏi lại.
| Trải nghiệm | Mức tiếp cận | Đoạn vướng thường gặp | Cách xử lý |
|---|---|---|---|
| Ngồi tàu hoả qua một đoạn đèo ven biển | Cần hỗ trợ | Lên xuống toa có bậc cao | Báo nhà ga trước, có người đi cùng nâng xe |
| Ngắm hoàng hôn ở bờ sông, bờ biển có lối dạo bằng | Dễ | Đoạn từ bãi đỗ xe vào lối dạo | Hỏi chỗ đỗ gần nhất, đi lúc vắng |
| Nghe đờn ca tài tử, xem múa rối nước | Dễ đến vừa | Ghế cố định, lối vào có bậc | Hỏi chỗ đặt xe lăn ở hàng đầu |
| Dạo phố cổ Hội An vào sáng sớm | Vừa | Vỉa hè hẹp, đường gồ ghề đoạn cũ | Đi giữa lòng đường lúc phố cấm xe, đi sáng sớm |
| Đi thuyền lớn trên vịnh | Vừa đến khó | Cầu lên thuyền, bậc giữa các tầng | Hỏi thuyền có phòng tầng dưới, có người khiêng |
| Ăn sáng ở chợ nổi | Khó | Bước từ bến sang ghe nhỏ | Chỉ đi nếu chuyển được từ xe sang ghế với người đỡ; xem từ ghe lớn |
| Ngủ nhà sàn trong bản | Khó | Cầu thang gỗ dốc | Tìm chỗ có phòng dưới đất cạnh nhà sàn |
Những việc có độ cao, leo bậc, đi đường đất dài hay chuyển sang thuyền nhỏ trên sông rộng thì nên cân nhắc kỹ với bác sĩ và người đi cùng. An toàn khi chuyển từ xe lăn sang chỗ ngồi khác là thứ quan trọng nhất, quan trọng hơn mọi khung cảnh.
Câu hỏi bắt buộc với chỗ ở: mẫu để gửi trước
Đừng hỏi “có lối cho xe lăn không”, câu trả lời gần như luôn là “có”. Hỏi bằng con số và xin ảnh:
- “Từ chỗ xe đỗ đến cửa phòng có bậc nào không, cao bao nhiêu, bao nhiêu bậc?”
- “Cửa phòng và cửa nhà vệ sinh rộng bao nhiêu phân?” So với chiều ngang xe lăn của bạn cộng thêm chừng năm đến mười phân.
- “Nhà vệ sinh có tay vịn không, vòi sen có ngồi được không, có ghế tắm không?”
- “Phòng ở tầng mấy, thang máy có đủ cho xe lăn quay vào không?”
- “Giường cao bao nhiêu?” Giường quá thấp hay quá cao đều khó chuyển từ xe.
- “Nhà hàng, hồ bơi, bãi biển của khu có lối bằng không?”
- “Có thể chụp giúp ảnh lối vào, cửa phòng và nhà vệ sinh không?”
Ảnh chụp đáng tin hơn mọi lời mô tả. Nơi nào ngại gửi ảnh thì cân nhắc chỗ khác. Lưu lại câu trả lời bằng tin nhắn để khi đến nơi có gì sai còn có căn cứ đổi phòng.
Chuẩn bị đi lại: tàu, máy bay và xe
Đoạn di chuyển thường là đoạn khó nhất. Làm theo thứ tự này từ khoảng hai tuần trước chuyến đi:
- Máy bay: khi đặt vé, đăng ký dịch vụ hỗ trợ xe lăn và ghi rõ bạn đi được bao nhiêu bước. Hỏi hãng về việc gửi xe lăn tay hay xe lăn điện, nhất là quy định với pin.
- Tàu hoả: hỏi nhà ga về hỗ trợ lên xuống, chọn toa gần lối vào ga, mua chỗ gần cửa toa.
- Xe thuê: hỏi cốp có vừa xe lăn gấp không, ghế trước có ngả được không để chuyển từ xe lăn sang dễ hơn.
- Đoạn ngắn tại chỗ: hỏi chỗ ở cách gọi xe có tài xế hỗ trợ khiêng xe.
- Lưu thông tin xe lăn: kích thước khi gấp, cân nặng, loại pin nếu là xe điện; chụp ảnh xe trước khi gửi đi.
Chuẩn bị luôn phương án nếu xe lăn bị hỏng khi vận chuyển: mang dụng cụ sửa cơ bản, săm hoặc miếng vá, và hỏi chỗ sửa xe lăn hoặc xe đạp gần nơi ở.
Sức khoẻ và đồ dùng riêng: danh sách mang theo
Ngoài đồ của mọi chuyến đi, người dùng xe lăn cần thêm những thứ này:
- Đệm chống loét quen dùng, không thay đệm mới cho chuyến đi.
- Thuốc đủ cả chuyến cộng thêm vài ngày, giấy ghi bệnh và tên thuốc.
- Dụng cụ vệ sinh cá nhân riêng nếu cần, túi đựng kín, khăn ướt.
- Bộ sạc và đầu chuyển cho xe lăn điện, hỏi trước ổ cắm ở phòng.
- Găng tay đẩy xe, áo mưa trùm cả xe.
- Bảo hiểm du lịch đọc kỹ mục bệnh có sẵn và thiết bị hỗ trợ.
- Một tấm ván mỏng gấp được hoặc đường dốc gấp gọn nếu bạn hay gặp một hai bậc thấp.
- Bình nước có ống hút và túi treo ở tay xe, để không phải nhờ người khác mỗi lần uống.
- Đèn nhỏ gắn vào xe khi ra ngoài lúc chiều tối, vì người ngồi xe lăn thấp hơn tầm mắt người lái xe máy.
Nắng nóng làm người ngồi xe lâu mệt nhanh, mặt kim loại của xe cũng nóng. Đi buổi sáng và chiều muộn, uống nước đều, có ô che.
Áp vào người thân của bạn: ba trường hợp thường gặp
Bà nội đi được với gậy nhưng mỏi sau vài trăm mét. Không cần chọn nơi cho xe lăn hoàn toàn, nhưng nên mang một chiếc xe lăn gấp nhẹ hoặc thuê tại chỗ cho các đoạn dài như sân bay, bãi đỗ xe xa, phố cổ. Bà đi bộ đoạn ngắn và ngồi xe đoạn dài sẽ giữ sức cho cả ngày.
Bố vừa mổ khớp gối, đang hồi phục. Hỏi bác sĩ thời điểm đi được và các việc cần tránh như ngồi gập gối lâu trên xe khách. Chọn chuyến ngắn, phòng tầng trệt, nhà vệ sinh có tay vịn. Đợi hồi phục hẳn rồi mới tính chuyến dài.
Em gái dùng xe lăn điện, tự đi lại giỏi trong thành phố. Vấn đề lớn nhất là sạc pin và vận chuyển xe. Hỏi kỹ hãng bay về pin, hỏi chỗ ở có ổ cắm gần giường, chọn điểm có mặt đường bằng để tận dụng xe. Em có thể tự đi nhiều hơn người dùng xe tay, nhưng vẫn nên có người đi cùng ở các đoạn chuyển phương tiện.
Điểm chung. Hỏi chính người thân muốn làm gì và sợ đoạn nào, đừng tự quyết thay. Người đi lại khó khăn thường biết rõ giới hạn của mình hơn ai hết.
Lịch mẫu bốn ngày ở Đà Nẵng và Hội An cho anh Phúc
Anh Phúc dùng xe lăn tay, tự đẩy được trên mặt phẳng, chuyển sang ghế được với một người đỡ. Đi cùng vợ, bay từ Hà Nội vào tháng ba khi trời mát.
| Ngày | Việc | Đoạn cần hỗ trợ | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| 1 | Bay vào Đà Nẵng, nhận phòng có nhà vệ sinh đã xem ảnh | Lên xuống máy bay | Đã đăng ký hỗ trợ khi đặt vé |
| 2 | Chiều dạo lối dạo ven biển, ăn hải sản ở quán có lối bằng | Vào quán | Hỏi trước quán có bàn tầng trệt |
| 3 | Đi xe về Hội An, sáng sớm dạo phố cổ lúc vắng, tối nghe nhạc truyền thống | Đoạn đường gồ ghề | Chị vợ đẩy những đoạn khó |
| 4 | Sáng nghỉ, chiều ra sân bay về | Lên máy bay | Đến sân bay sớm hơn bình thường |
Lịch không có thuyền nhỏ, không có bậc đá, không có điểm phải leo. Anh Phúc nói điều đáng nhớ nhất là buổi sáng ở phố cổ khi đường còn trống, lần đầu anh tự đẩy xe qua những con phố từng chỉ thấy trong ảnh.
Chi phí theo tầng và lỗi hay gặp
Tầng tiết kiệm. Khách sạn nhỏ có thang máy và phòng tầng trệt, tàu và xe ghép cho các chặng, người nhà đi cùng thay cho người hỗ trợ thuê.
Tầng vừa. Khách sạn có phòng tiếp cận đã xem ảnh, xe thuê riêng có tài xế giúp khiêng xe, máy bay cho chặng dài.
Tầng thoải mái. Khu nghỉ có lối bằng khắp khu, xe có cầu nâng nếu tìm được, thuê thêm người hỗ trợ chuyên chăm sóc.
Lỗi: tin chữ “có lối cho xe lăn”. Hỏi bằng con số và xin ảnh. Một bậc mười phân cũng đủ chặn xe.
Lỗi: xếp lịch như người đi bộ. Mỗi lần lên xuống xe tốn thêm thời gian và sức. Một ngày hai việc là nhiều.
Lỗi: không hỏi nhà vệ sinh ở điểm tham quan. Nhà vệ sinh là lý do thường gặp nhất khiến người dùng xe lăn phải về sớm. Hỏi trước, hoặc sắp lịch để quay về phòng giữa ngày.
Câu hỏi thường gặp
Người dùng xe lăn có đi máy bay một mình được không?
Được nếu đăng ký dịch vụ hỗ trợ xe lăn khi đặt vé và tự chuyển chỗ ngồi được hoặc có nhân viên hỗ trợ. Nhưng chuyến đầu nên có người đi cùng, vì ở điểm đến còn đoạn đi lại, chỗ ở và nhà vệ sinh cần người giúp.
Có nên đi tour ghép đoàn khi dùng xe lăn không?
Thường không hợp, vì tour ghép đi theo giờ chung và hay có điểm leo bậc. Nếu muốn đi tour, hỏi đơn vị có làm lịch riêng cho người đi lại khó khăn, có xe phù hợp và người hỗ trợ không, và xin lịch chi tiết từng điểm.
Mang xe lăn điện lên máy bay cần chú ý gì?
Hỏi hãng bay trước về loại pin, dung lượng và cách tháo pin, vì quy định khác nhau. Ghi lại cách gấp xe và dán hướng dẫn lên xe. Chụp ảnh xe trước khi gửi để có căn cứ nếu bị hỏng khi vận chuyển.
Mùa nào hợp nhất cho người dùng xe lăn đi miền Trung?
Những tháng mát và ít mưa, khoảng từ tháng hai đến tháng tư, là dễ chịu nhất. Mùa hè nóng gắt làm người ngồi xe mệt nhanh, mùa mưa bão cuối năm thì đường ngập và trơn. Kiểm tra dự báo trước khi đi.
Làm sao tìm chỗ ăn có lối cho xe lăn?
Hỏi chỗ ở gợi ý, chọn quán có bàn ở tầng trệt hoặc ngoài sân, tránh quán phải lên lầu. Nhiều quán ven biển và quán sân vườn có mặt bằng rộng. Gọi trước để quán xếp bàn gần lối vào.