Lễ hội Nghinh Ông ở Cần Giờ đáng đi một lần vì bạn sẽ thấy cả trăm chiếc ghe đánh cá trang hoàng rực rỡ nối đuôi nhau ra cửa biển đón Ông, rồi rước về lăng giữa tiếng trống, tiếng chiêng và những gương mặt ngư dân rạng rỡ sau một năm đi biển. Lễ hội diễn ra vào giữa tháng Tám âm lịch, tại vùng biển Cần Giờ của TP Hồ Chí Minh, cách khu trung tâm thành phố khoảng hai giờ đường bộ.
"Ông" ở đây là cách ngư dân gọi cá voi, loài được tin là che chở người đi biển. Lễ hội gắn với đời sống làng chài nên phần đẹp nhất diễn ra ở bến, ở mặt biển và ở lăng thờ. Bài dưới giúp bạn chọn ngày, chọn chỗ đứng xem đoàn ghe, quyết định có nên theo ghe ra biển không, kèm bảng an toàn, lịch trình trong ngày, chi phí theo tầng và lỗi hay gặp. Ngày cụ thể theo lịch âm đổi mỗi năm, bạn xem lại thông báo của địa phương trước khi đi.
Nghinh Ông khác gì các lễ hội đình làng
Phần lớn lễ hội bạn từng đi diễn ra ở sân đình, sân chùa, người xem đứng quanh. Nghinh Ông thì sân khấu chính là mặt nước. Sáng ngày rước, ghe của các chủ tàu trong vùng được treo cờ hoa, kết đèn, tập trung ở bến. Đoàn ghe chở đội lễ và kiệu ra cửa biển làm lễ nghinh, rồi quay về bến, kiệu được rước lên bờ về lăng thờ. Trên bờ, người dân đứng kín dọc kè, ai cũng hướng mắt ra biển chờ đoàn ghe hiện ra.
Lễ hội cũng là dịp cả làng chài được nghỉ ngơi sau mùa biển. Nhiều gia đình bày bàn lễ trước cửa nhà, nấu cỗ đãi họ hàng. Ở khu lăng thường có hát bội, một loại hình sân khấu cổ của Nam Bộ, diễn trong những đêm lễ.
Một lần đi Nghinh Ông, bạn sẽ hiểu thêm vì sao người làng biển gắn bó với biển như vậy: họ đi biển cả năm, gặp sóng gió, mất mát, và có những ngày như thế này để cảm ơn, cầu mong chuyến biển sau bình yên. Đứng giữa họ, bạn không còn là khách du lịch xem lễ hội, mà là người được mời dự ngày vui của một làng.
Hiểu đôi chút về tục thờ cá Ông trước khi đến
Dọc bờ biển từ miền Trung vào Nam, nhiều làng chài có lăng thờ cá Ông. Ngư dân kể rằng cá voi hay bơi gần ghe gặp nạn, đẩy ghe vào bờ, nên họ kính trọng gọi là Ông. Khi có cá voi chết dạt vào bờ, làng làm lễ chôn cất, sau một thời gian cải táng và đưa xương vào lăng thờ. Vì vậy trong lăng bạn có thể thấy những bộ xương cá rất lớn được giữ gìn cẩn thận.
Biết điều này để hiểu vì sao người làng coi lễ rất trọng. Với họ, đây không phải một lễ hội trình diễn mà là lời cảm ơn một ân nhân. Khi vào lăng, bạn nên giữ thái độ như khi vào nhà thờ họ của người khác: nói khẽ, không cười đùa trước các bộ xương, không chạm vào, chụp ảnh thì hỏi người trông lăng.
Nếu muốn hiểu sâu hơn, hãy hỏi chuyện một cụ cao tuổi trong ban tế lễ hoặc một ngư dân lớn tuổi lúc họ rảnh rỗi. Những câu chuyện về chuyến biển được cứu, về lần làng chôn cất cá Ông, thường chỉ được kể khi người nghe thật sự muốn nghe.
Lịch thường gặp của mùa lễ
Các mốc dưới là khuôn chung của nhiều năm. Ban tổ chức có thể điều chỉnh, nên coi đây là khung để dự tính.
| Thời điểm | Thường có gì | Gợi ý cho khách |
|---|---|---|
| Mấy ngày trước chính lễ | Làng trang trí, ghe tàu chuẩn bị, có hoạt động văn hoá thể thao | Đến xem cảnh chuẩn bị, ít đông, dễ trò chuyện với ngư dân |
| Sáng ngày rước | Đoàn ghe ra cửa biển nghinh Ông rồi quay về, rước kiệu lên bờ về lăng | Ngày quan trọng nhất, đến từ sớm, chọn chỗ đứng trên kè |
| Các đêm lễ | Hát bội ở khu lăng, cúng tế theo nghi thức | Xem hát bội nếu ngủ lại; giữ yên lặng trong lúc tế |
| Sau chính lễ | Làng trở lại nhịp thường, ghe chuẩn bị đi biển | Hợp với ai chỉ muốn thăm lăng và ăn hải sản |
Muốn xem trọn đoàn ghe, bạn phải có mặt ở bến từ sáng sớm ngày rước. Nếu đi từ trung tâm thành phố, nghĩa là xuất phát lúc trời còn tối, hoặc ngủ lại Cần Giờ từ tối hôm trước. Nhóm bạn của Minh xuất phát lúc bảy giờ sáng, đến nơi thì đoàn ghe đã quay về, chỉ kịp xem phần rước kiệu trên bờ.
Đứng xem ở đâu và có nên theo ghe ra biển
Trên bờ kè gần bến. Đây là chỗ phần đông người xem chọn. Bạn thấy đoàn ghe từ xa đến gần, rồi theo được đoàn rước kiệu lên bờ. Đến sớm để có chỗ đứng thoáng, không sát mép kè.
Gần khu lăng. Nếu muốn xem nghi thức tế lễ, đứng ở sân lăng, nhưng khu này rất chật khi đoàn rước về. Người lớn tuổi và trẻ nhỏ nên đứng ở rìa.
Theo ghe ra biển. Một số chủ ghe cho người quen, khách đi cùng đoàn. Trải nghiệm rất đặc biệt, nhưng chỉ nên đi khi ghe có đủ áo phao cho từng người, không chở quá số người, chủ ghe quen biển và đoàn có lực lượng chức năng đi kèm. Bạn phải biết bơi, không say sóng nặng, không uống rượu trước và trong khi đi.
Khi nào không nên theo ghe. Trời có gió mạnh, sóng lớn, có thông báo thời tiết xấu; ghe đã chật người; bạn đi cùng trẻ nhỏ hoặc người lớn tuổi; chủ ghe không phát áo phao. Gặp một trong những điều này, ở lại trên bờ.
Phương án ở giữa. Đứng ở chỗ cao trên kè hoặc chọn chỗ nhìn thấy cửa biển. Bạn vẫn thấy được cả đoàn ghe mà không phải đặt cược vào thời tiết.
Bảng an toàn cho ngày lễ ở làng biển
Lễ hội ở vùng biển có thêm rủi ro sóng nước so với lễ hội trên cạn. Rà bảng trước khi đi.
| Rủi ro | Phòng ngừa | Khi xảy ra |
|---|---|---|
| Trượt ngã trên kè, bến ướt | Giày đế bám, không đứng sát mép, giữ tay trẻ | Không nhảy xuống cứu khi không biết bơi; hô hoán, ném phao hoặc vật nổi |
| Ghe quá tải khi theo đoàn | Đếm áo phao trước khi lên, từ chối nếu chật | Ngồi yên, giữ thăng bằng, mặc áo phao kín |
| Say nắng, mất nước | Mũ rộng vành, nước, tránh đứng giữa trưa | Vào bóng râm, uống nước từng ngụm, nhờ trợ giúp |
| Đông người khi rước kiệu | Đứng rìa, hẹn điểm gặp | Đứng yên, không chen ngược dòng |
| Đường về tối, có đoạn qua sông | Về trước khi trời tối nếu không ngủ lại | Chạy chậm, nghỉ khi buồn ngủ |
Nếu bạn định theo ghe ra biển, mua bảo hiểm du lịch ngắn ngày có phạm vi cho hoạt động trên nước, và báo trước cho người thân trên bờ giờ ghe đi, giờ dự kiến về.
Lịch trình mẫu từ trung tâm TP Hồ Chí Minh
Lịch dưới cho người ngủ lại một đêm, để kịp xem đoàn ghe buổi sáng. Đi về trong ngày vẫn được nhưng rất dễ lỡ phần trên biển.
- Chiều hôm trước: rời trung tâm thành phố, đi đường bộ về Cần Giờ. Tuỳ thời điểm, đường đi có đoạn phải qua phà hoặc đi cầu; tính thêm thời gian chờ ngày lễ.
- Tối hôm trước: nhận phòng, dạo quanh làng xem không khí chuẩn bị, ăn tối hải sản, hỏi người dân giờ ghe xuất phát.
- Rạng sáng ngày rước: ăn nhẹ, ra bến sớm, chọn chỗ đứng có lối thoát.
- Buổi sáng: xem đoàn ghe ra và về, theo dòng người rước kiệu về lăng ở khoảng cách vừa phải.
- Trưa: ăn trưa, nghỉ ngơi, tránh nắng.
- Chiều: ghé rừng ngập mặn hoặc bãi biển gần đó nếu còn sức, rồi về thành phố trước khi trời tối.
Nếu ngủ lại thêm một đêm, bạn có thể xem hát bội ở khu lăng. Đó là phần ít khách biết nhưng rất đáng ngồi xem, nhất là với người lớn tuổi trong nhà.
Mang gì và ứng xử thế nào ở làng chài
Lễ hội của ngư dân diễn ra giữa nắng gió vùng cửa biển và trong không gian sinh hoạt của làng. Chuẩn bị đồ dùng và cả cách cư xử.
- Mũ rộng vành có dây, kính, kem chống nắng, áo dài tay thoáng.
- Giày sandal quai chắc hoặc giày đế bám, chịu được ướt.
- Túi chống nước cho điện thoại, giấy tờ.
- Thuốc say sóng nếu định đi ghe; nước, đồ ăn nhẹ.
- Ăn mặc lịch sự khi vào lăng, đội mũ thì bỏ mũ ra.
- Không chạm vào kiệu, lễ vật, đồ thờ; đứng lùi khi đoàn rước đi qua.
- Hỏi trước khi chụp ảnh cận ngư dân hay các cụ trong ban tế lễ.
- Mua hải sản, đồ ăn của người dân địa phương thay vì mang hết đồ ăn từ nhà.
Ngư dân rất cởi mở trong ngày lễ. Một câu hỏi thăm chuyến biển năm nay thế nào có khi mở ra cả một buổi chuyện về nghề biển, những đêm gặp bão, những con cá Ông dạt vào bờ được làng chôn cất. Đó là thứ bạn mang về lâu hơn mọi tấm ảnh.
Chi phí theo tầng và lỗi hay gặp
Chi phí phụ thuộc chủ yếu vào việc ngủ lại hay không và đi bằng gì.
| Mục | Tiết kiệm | Vừa | Thoải mái |
|---|---|---|---|
| Đi lại | Xe máy hoặc xe buýt | Ô tô đi chung | Thuê xe có tài xế quen đường |
| Chỗ ở | Đi về trong ngày, chấp nhận lỡ phần trên biển | Một đêm nhà nghỉ gần bến | Hai đêm, xem cả hát bội |
| Ăn uống | Quán bình dân trong làng | Một bữa hải sản tươi | Đặt trước bữa hải sản lớn cho cả nhà |
| Lỗi hay gặp | Đến muộn, lỡ đoàn ghe | Theo ghe khi không có áo phao | Không tính giờ chờ phà, cầu ngày lễ |
Áp vào trường hợp của bạn: gia đình chị Lan có hai con nhỏ và ông nội. Cả nhà ngủ lại một đêm, sáng ra bến lúc năm giờ rưỡi, đứng trên kè cao chứ không theo ghe, xem xong đoàn ghe thì đưa ông về lăng thắp hương lúc vãn người, trưa ăn hải sản rồi về. Không ai mệt, và ông nội nói đây là lần đầu ông thấy lễ hội làng biển.
Câu hỏi thường gặp
Lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ diễn ra vào ngày nào?
Lễ hội thường diễn ra vào giữa tháng Tám âm lịch, kéo dài vài ngày, với ngày rước trên biển là cao điểm. Ngày dương lịch thay đổi theo năm, bạn nên xem thông báo của địa phương trước khi đi.
Xem đoàn ghe rước trên biển ở đâu?
Phần đông người xem đứng trên bờ kè gần bến và khu lăng thờ. Bạn nên đến từ rất sớm, chọn chỗ cao, thoáng, không sát mép kè, có lối thoát ra phía sau.
Khách có được theo ghe ra biển không?
Một số chủ ghe cho người quen và khách đi cùng. Chỉ nên đi khi ghe có đủ áo phao, không quá tải, thời tiết tốt và bạn biết bơi. Đi cùng trẻ nhỏ hoặc người lớn tuổi thì nên ở trên bờ.
Đi Cần Giờ dự lễ hội có cần ngủ lại không?
Không bắt buộc, nhưng nếu muốn xem đoàn ghe buổi sáng sớm thì nên ngủ lại từ tối hôm trước. Đi về trong ngày rất dễ đến muộn vì đường xa và phải chờ ở đoạn qua sông.
Đi dự lễ hội Nghinh Ông cần mặc gì?
Mặc thoáng, áo dài tay chống nắng, mũ rộng vành có dây và giày chịu nước. Khi vào lăng thờ thì ăn mặc lịch sự, bỏ mũ, đứng lùi khi đoàn rước đi qua.
Ngoài xem rước, ở Cần Giờ dịp này còn gì để làm?
Bạn có thể xem hát bội ở khu lăng vào ban đêm, ăn hải sản của ngư dân, đi rừng ngập mặn hoặc ra bãi biển gần đó nếu còn thời gian và sức.