Ở Katê, bạn thấy nghi lễ của người Chăm diễn ra ngay tại những ngọn tháp gạch đỏ hàng trăm năm tuổi, với tiếng trống Ginăng, kèn Saranai và điệu múa của các thiếu nữ Chăm, không phải một màn trình diễn dựng lại cho khách; chừng ấy đủ để dự một lần. Katê diễn ra vào tháng Bảy theo lịch Chăm, thường rơi vào khoảng cuối tháng Chín đến tháng Mười dương lịch. Vùng tổ chức tiêu biểu là Phan Rang, nay thuộc tỉnh Khánh Hoà (vùng Ninh Thuận cũ).
Vì là lễ của một cộng đồng, cách đi của khách quan trọng hơn mọi lịch trình. Bài dưới giải thích lễ diễn ra ở đâu và theo thứ tự nào, nên xem ở đền tháp hay về làng, những điều không nên làm trong lúc hành lễ, lịch trình hai ngày, đồ mang theo dưới cái nắng gió của vùng này và chi phí theo tầng. Lịch Chăm khác lịch âm của người Kinh, nên ngày cụ thể phải xem thông báo của địa phương năm đó.
Katê là lễ gì và vì sao đáng chứng kiến
Katê là lễ lớn trong năm của cộng đồng người Chăm theo truyền thống Bà-la-môn ở vùng Phan Rang và một số vùng lân cận. Lễ tưởng nhớ các vị thần và tổ tiên, đồng thời là dịp đoàn tụ: người Chăm đi làm ăn xa thường về làng, nhà nào cũng dọn dẹp, làm bánh, đón khách.
Lễ thường diễn ra theo ba lớp. Đầu tiên là ở đền tháp, với các nghi thức như rước y phục, mở cửa tháp, tắm tượng, thay y phục cho tượng và dâng lễ vật, do các chức sắc Chăm thực hiện. Sau đó lễ về làng, rồi về từng gia đình, kéo dài thêm nhiều ngày. Người ngoài thường chỉ thấy phần đầu ở tháp, trong khi phần ấm áp nhất lại nằm ở làng.
Điều làm Katê đáng một lần trong đời là sự sống động của nó. Bạn thấy đoàn rước đi bộ lên dốc đồi dưới nắng, nghe nhạc cụ truyền thống mà ít nơi còn chơi, thấy các bà mẹ Chăm trong áo dài trắng đội mâm lễ, thấy trẻ con chạy theo đoàn múa. Đó là một nền văn hoá đang sống, không nằm trong tủ kính bảo tàng.
Xem ở đền tháp hay về làng: mỗi nơi một trải nghiệm
Khách thường dồn hết về một ngọn tháp lớn vào buổi sáng ngày chính. Bảng dưới giúp bạn cân nhắc phân bổ thời gian.
| Nơi | Thấy được gì | Lưu ý |
|---|---|---|
| Đền tháp lớn, ngày chính | Nghi lễ chính, đoàn rước, múa và nhạc cụ, đông người dân và khách | Rất đông, nắng gắt trên đồi, đứng xa khu hành lễ |
| Đền tháp nhỏ hơn | Nghi lễ tương tự nhưng ít khách, nhìn rõ hơn | Hỏi người địa phương lịch từng nơi, đường có thể xa |
| Làng Chăm những ngày sau | Lễ ở làng, gia đình đón khách, ăn bánh, trò chuyện | Chỉ vào nhà khi được mời, đi cùng người quen là tốt nhất |
| Hoạt động văn hoá kèm theo | Biểu diễn nghệ thuật, chợ phiên, trưng bày gốm, dệt | Phần này dễ dự, hợp với gia đình có trẻ nhỏ |
Nếu chỉ có một ngày, hãy đi tháp buổi sáng sớm rồi tìm cách về một làng Chăm buổi chiều. Nhiều người kể lại rằng thứ nhớ nhất không phải đoàn rước trên tháp mà là chén nước, đĩa bánh một gia đình Chăm mời khi họ đi ngang ngõ.
Hiểu trước vài thứ bạn sẽ thấy trong ngày lễ
Âm nhạc. Bạn sẽ nghe tiếng trống Ginăng, tiếng trống vỗ bằng tay và tiếng kèn Saranai réo rắt dẫn nhịp cho đoàn rước và điệu múa. Đây là dàn nhạc lễ, không phải nhạc biểu diễn; khi nhạc đang dẫn nghi thức, đừng bắt chước nhảy theo hay vỗ tay rộn ràng như ở sân khấu.
Trang phục. Chức sắc mặc trang phục trắng, khăn đội đầu theo phẩm vị. Phụ nữ Chăm thường mặc áo dài truyền thống, có khăn choàng, nhiều người đội lễ vật trên đầu đi rất vững. Thấy lạ mắt thì ngắm, đừng chỉ trỏ hay bình phẩm lớn tiếng.
Lễ vật. Mâm lễ thường có bánh trái, trầu cau, rượu và các món do các gia đình chuẩn bị. Đừng chạm vào mâm lễ, kể cả khi chỉ định xem cho rõ.
Điệu múa. Các thiếu nữ Chăm múa trong sân tháp hoặc ở khu văn hoá, động tác uyển chuyển, nhiều điệu đội vật trên đầu. Đây là phần khách được xem thoải mái nhất, nhưng vẫn nên đứng sau dây ngăn và không bước vào khoảng múa để chụp.
Thứ tự nghi lễ. Các nghi thức ở tháp diễn ra theo trình tự và có thể kéo dài từ sáng sớm đến gần trưa. Nếu không thấy gì trong một lúc, đó có thể là phần nghi lễ bên trong tháp; kiên nhẫn chờ, đừng cố chen lên phía trước.
Ứng xử trong lúc hành lễ: điều nên và không nên
Nên ăn mặc kín đáo, màu nhã. Áo có tay, quần hoặc váy dài. Nhiều người Chăm mặc trắng trong ngày lễ; bạn không cần mặc giống, chỉ cần tránh đồ hở và màu chói.
Nên đứng ngoài khu vực hành lễ. Bên trong tháp và khoảng sân sát cửa tháp là chỗ của chức sắc và người làm lễ. Đứng lùi ra theo hướng dẫn của người trật tự.
Không chen vào đoàn rước để chụp ảnh. Đoàn rước có thứ tự, có người đội lễ vật trên đầu. Một cú va nhẹ cũng có thể làm đổ lễ. Chụp từ xa, không dùng đèn flash.
Không bay thiết bị quay phim trên khu tháp. Tiếng ồn và bóng thiết bị bay ngang đầu gây mất tập trung cho nghi lễ, nhiều nơi cấm hẳn.
Hỏi trước khi chụp cận người. Đặc biệt với chức sắc và người lớn tuổi. Một cái gật đầu là đủ; nếu họ lắc đầu, cất máy và cảm ơn.
Không bình luận, đùa cợt về nghi thức. Có những nghi thức xa lạ với bạn. Muốn hiểu thì hỏi nhẹ nhàng người dẫn hoặc người dân sau buổi lễ, không hỏi lớn giữa lúc đang làm lễ.
Lịch trình mẫu hai ngày dự Katê
Lịch dưới cho người đến từ TP Hồ Chí Minh hoặc Nha Trang, ở lại hai ngày quanh ngày chính lễ.
- Ngày 1, chiều: đến Phan Rang, nhận phòng, ra hỏi người dân hoặc điểm thông tin du lịch lịch lễ ở từng tháp.
- Ngày 1, chiều muộn: ghé một làng gốm hoặc làng dệt Chăm gần đó, mua vài món nhỏ làm quà, trò chuyện với người làm nghề.
- Ngày 2, rạng sáng: ăn sáng sớm, đến tháp trước khi đoàn rước tới để có chỗ đứng có bóng râm.
- Ngày 2, buổi sáng: xem lễ, đứng đúng chỗ, giữ trật tự. Rời khu tháp trước khi nắng gắt nhất nếu đi với người già.
- Ngày 2, buổi chiều: về làng xem hoạt động văn hoá, nếu được người quen mời thì ghé một gia đình.
- Ngày 3 (nếu còn thời gian): ra biển gần đó nghỉ ngơi, hoặc đi dọc đường ven biển khô hạn đặc trưng của vùng.
Nếu bạn quen một người Chăm, hãy hỏi trước họ có thể đón bạn về làng không. Đi cùng người trong cộng đồng giúp bạn hiểu và được đón tiếp theo cách không tour nào đem lại.
Chuẩn bị cho cái nắng gió của vùng Phan Rang
Vùng này khô, ít mưa, nắng mạnh và gió nhiều. Lễ trên tháp diễn ra ngoài trời, trên đồi trống.
- Mũ rộng vành có dây buộc, kính râm, kem chống nắng.
- Áo dài tay mỏng màu sáng, che nắng mà vẫn kín đáo.
- Nước uống nhiều, muối khoáng; ăn sáng đầy đủ trước khi lên tháp.
- Giày đế bám cho dốc đồi có sỏi.
- Khẩu trang chống bụi khi gió lớn.
- Ô nhỏ cho người già, nhưng gập lại khi đứng gần đoàn rước.
- Ít tiền lẻ để mua đồ ăn, nước tại chỗ, ủng hộ người bán trong cộng đồng.
Nếu đi xe máy từ thành phố lên tháp, xuất phát lúc trời còn mát và chạy chậm, vì sáng ngày lễ đường vào tháp đông xe và có nhiều người đi bộ theo đoàn. Gửi xe ở bãi được chỉ định, đừng dựng xe dọc lối đi lên đồi.
Say nắng là chuyện hay gặp nhất ở lễ trên tháp. Thấy chóng mặt, buồn nôn, đỏ bừng mặt thì vào bóng râm, uống nước từng ngụm và nhờ người hỗ trợ, đừng cố đứng thêm.
Ghé làng Chăm những ngày sau lễ cho phải phép
Sau phần lễ ở tháp, Katê tiếp tục ở làng và trong từng gia đình. Đây là lúc người Chăm đón họ hàng, bạn bè, và đôi khi cả khách lạ ghé qua. Nhưng một ngôi nhà đang làm lễ là chỗ riêng tư, không phải điểm tham quan. Bạn chỉ bước vào sân khi chủ nhà mời, và nếu không được mời thì đứng ngoài ngõ chào hỏi cũng đủ.
Khi được mời vào, chào người lớn tuổi trước, ngồi ở chỗ chủ nhà chỉ, nhận nước hay bánh bằng hai tay. Nếu muốn mang quà, một túi trái cây hay bánh kẹo đơn giản là hợp; đừng đưa tiền mặt như một cách trả công. Hỏi han về gia đình, về nghề, về món bánh trên bàn, người Chăm thường rất vui kể cho khách nghe.
Có vài điều nên tránh: không tự ý đi vào gian thờ trong nhà, không chụp ảnh bàn thờ khi chưa hỏi, không ở lại quá lâu khi nhà còn đang đón khách khác. Nếu đi theo nhóm đông, chia nhỏ ra hoặc chỉ cử vài người vào, đừng kéo cả đoàn mười người vào một sân nhỏ. Gia đình chị Lan từng được một bà cụ Chăm mời vào ăn bánh, cả nhà ngồi chừng hai mươi phút rồi chào về, và năm sau quay lại vẫn được nhận ra.
Chi phí theo ba tầng và lỗi hay gặp
Phần trái là cách tính ngân sách, phần cuối bảng là những lỗi người đi lần đầu hay mắc.
| Mục | Tiết kiệm | Vừa | Thoải mái |
|---|---|---|---|
| Đi lại | Xe khách hoặc tàu đến vùng gần, thuê xe máy | Ô tô đi chung nhóm | Thuê xe có tài xế quen đường các tháp |
| Chỗ ở | Nhà nghỉ trong thành phố | Khách sạn nhỏ gần trung tâm, đặt sớm | Khu nghỉ ven biển, đi xe vào thành phố |
| Ăn uống | Quán địa phương, thử món của vùng | Thêm bữa hải sản | Bữa tối đặt trước, mua đặc sản mang về |
| Lỗi hay gặp | Đến tháp lúc nắng gắt, kiệt sức | Chen vào đoàn rước để chụp | Bay thiết bị quay phim, bị nhắc nhở giữa lễ |
Áp vào trường hợp của bạn: nhóm bạn của Minh đi xe khách đêm, thuê xe máy, đến tháp từ năm giờ sáng, đứng đúng khu dành cho khách, xem xong lúc chín giờ thì về làng gốm. Tổng chi gọn mà nhóm vẫn nhớ chuyến đi lâu, vì đã làm đúng phép và có thời gian trò chuyện với người làm gốm.
Câu hỏi thường gặp
Lễ hội Katê diễn ra vào tháng mấy?
Katê tổ chức vào tháng Bảy theo lịch Chăm, thường rơi vào khoảng cuối tháng Chín đến tháng Mười dương lịch. Ngày cụ thể thay đổi theo năm, hãy xem thông báo của địa phương trước khi đi.
Xem lễ hội Katê ở đâu?
Các đền tháp Chăm vùng Phan Rang, nay thuộc tỉnh Khánh Hoà, là nơi diễn ra nghi lễ chính. Sau phần lễ ở tháp, lễ tiếp tục ở các làng Chăm và trong từng gia đình trong nhiều ngày.
Khách du lịch có được vào xem lễ Katê không?
Được, khách có thể đứng xem ở khu vực dành riêng. Bên trong tháp và vùng sát cửa tháp thường dành cho chức sắc và người làm lễ, bạn nên làm theo hướng dẫn của người giữ trật tự.
Đi dự Katê nên mặc gì?
Mặc kín đáo, áo có tay, quần hoặc váy dài, màu nhã. Thêm mũ rộng vành, kính và áo chống nắng vì lễ diễn ra ngoài trời trên đồi, nắng gió rất mạnh.
Có được chụp ảnh trong lễ hội Katê không?
Có thể chụp từ xa, không dùng đèn flash, không chen vào đoàn rước. Muốn chụp cận chức sắc hay người dân thì hỏi trước, họ không đồng ý thì cất máy.
Có nên đưa trẻ nhỏ đi dự Katê không?
Có thể, nếu bạn tránh khung giờ nắng gắt, cho trẻ đội mũ, uống đủ nước và đứng ở rìa đám đông. Phần hoạt động văn hoá ở làng thường hợp với trẻ hơn phần lễ trên tháp.