Ở nhà dân miệt vườn một đêm là cách duy nhất để thấy miền Tây lúc sáng sớm và chập tối, hai khoảng thời gian mà khách đi trong ngày không bao giờ có. Bạn chọn một cù lao hay một vùng vườn đang mùa trái, hỏi kỹ chủ nhà mấy chuyện cơ bản trước khi đặt, đến từ đầu giờ chiều, ăn cơm cùng gia đình, ngủ màn, sáng dậy theo tiếng gà và đi một vòng vườn trước khi nắng lên.
Nhà vườn không phải khách sạn. Có nhà phòng riêng đủ tiện, có nhà chỉ là gian buồng sau, giường tre, nhà vệ sinh ngoài. Phần dưới đây giúp bạn chọn đúng nơi theo kiểu người đi, biết điều gì nên hỏi, sống thế nào cho chủ nhà thấy dễ chịu, và chuẩn bị cho muỗi, nước, trẻ nhỏ gần mương vườn.
Một đêm khác gì một buổi ghé vườn
Khách đi trong ngày thường đến vườn lúc mười giờ, ăn trái cây đã bày sẵn, nghe đờn ca một bài, chụp ảnh rồi lên xe. Vườn lúc đó là sân khấu. Người ở lại một đêm thì thấy vườn thật: bốn giờ chiều chủ nhà đi xịt nước gốc cây, năm giờ trẻ con trong xóm nhảy xuống kênh tắm, sáu giờ khói bếp rơm bay trên mặt nước, bảy giờ cả xóm im, chỉ còn tiếng ếch. Sáng hôm sau sương còn trên lá, người ta đã chèo xuồng đi hái trái từ lúc trời chưa sáng hẳn.
Bữa cơm tối là phần nhiều người nhớ nhất. Không phải vì món ăn cầu kỳ, mà vì được ngồi chung mâm, nghe ông chủ nhà kể chuyện con nước năm nào lên tới thềm, bà chủ nhà chỉ cách ăn cá kho tộ với dưa leo, con cháu từ thành phố về chơi cùng hỏi han. Bạn không còn là khách du lịch mà là người được mời ở lại.
Đổi lại, bạn phải chịu được vài thứ: muỗi, tiếng gà lúc ba giờ sáng, nước sinh hoạt có khi là nước giếng hoặc nước lọc từ sông, phòng tắm đơn giản, đường vào nhà là lối đất hẹp men theo mương. Nếu đó là những điều làm bạn mất ngủ cả đêm, chọn nhà có phòng riêng khép kín, hoặc chỉ đi vườn trong ngày.
Chọn cù lao, vùng vườn theo mùa trái và đường đi
Mùa trái quyết định phần lớn trải nghiệm: đến đúng lúc chôm chôm, sầu riêng, măng cụt chín là được hái ngay trên cây; đến lúc vườn nghỉ thì chỉ còn chuối, dừa, bưởi. Bảng dưới là hướng chung, mùa mỗi năm xê dịch theo thời tiết, nên hỏi chủ nhà trước.
| Vùng | Tỉnh nay | Mùa trái thường gặp | Đặc điểm khi ở lại |
|---|---|---|---|
| Cù lao An Bình | Tỉnh Vĩnh Long | Chôm chôm, nhãn, chủ yếu mùa hè | Đi phà ngang ngắn, nhiều nhà vườn ven rạch, đạp xe quanh cù lao được |
| Cồn Sơn | TP Cần Thơ | Trái cây quanh năm theo vườn, nhiều nhà nuôi cá | Gần trung tâm Cần Thơ, dễ kết hợp chợ nổi sáng hôm sau |
| Cù lao Thới Sơn | Vùng Mỹ Tho, nay thuộc tỉnh Đồng Tháp | Nhãn, bưởi, sầu riêng theo vụ | Gần TP Hồ Chí Minh, đông khách ngày, buổi tối thì yên |
| Cái Mơn | Vùng Bến Tre cũ, nay thuộc tỉnh Vĩnh Long | Sầu riêng, măng cụt, chôm chôm, khoảng giữa năm | Nhiều vườn cây giống, kênh nhỏ, ít khách lưu trú hơn |
| Phong Điền | TP Cần Thơ | Dâu Hạ Châu, chôm chôm, mùa hè | Ở lại để sáng đi chợ nổi nhỏ, đạp xe đường làng |
| Lai Vung | Tỉnh Đồng Tháp | Quýt hồng, cuối năm âm lịch | Vườn quýt chín đỏ cả hàng, đông vào dịp gần Tết |
Nếu đi lần đầu, chọn chỗ có đường bộ hoặc phà ngang ngắn, để lỡ có chuyện thì ra trung tâm nhanh. Nếu đã quen miền Tây, chọn vùng ít khách hơn để được ở trong nhịp sống thật.
Mười câu hỏi gửi chủ nhà trước khi đặt
Nhà vườn đa phần do gia đình tự làm, thông tin trên mạng có khi cũ hoặc chụp đẹp hơn thật. Nhắn hỏi trước những điều này, ai trả lời rõ ràng, có ảnh thật hiện tại là dấu hiệu tốt:
- Phòng riêng hay ngủ chung gian, có khoá cửa không, giường hay chiếu, có màn không.
- Nhà vệ sinh trong phòng hay dùng chung, có nước nóng không, nước tắm là nước gì.
- Đường từ chỗ gửi xe hoặc bến phà vào nhà dài bao xa, có đi được vào buổi tối không, có đèn không.
- Nhà có mương sâu, ao, bến nước ngay sát lối đi không; có rào ngăn cho trẻ nhỏ không.
- Bữa tối, bữa sáng có nấu không, ăn cùng gia đình hay ăn riêng, có kiêng món gì báo được không.
- Vườn đang mùa trái gì, có được hái ăn không, có tính thêm không.
- Có xuồng, xe đạp cho mượn không, xuồng có áo phao không.
- Giờ giấc trong nhà: mấy giờ đóng cổng, có được ngồi trò chuyện muộn không.
- Nếu trời mưa lớn, nước lên, có đổi ngày hoặc hoàn cọc không.
- Gần nhất có trạm y tế hay chỗ mua thuốc ở đâu, đi mất bao lâu.
Câu cuối nhiều người ngại hỏi, nhưng với gia đình có trẻ nhỏ hay người lớn tuổi thì nên biết trước. Chủ nhà thường trả lời tự nhiên, vì chính họ cũng đi đường đó mỗi ngày.
Một ngày một đêm mẫu của gia đình chị Lan
Gia đình chị Lan gồm hai vợ chồng, một bé bảy tuổi và bà ngoại, đi từ TP Hồ Chí Minh, ở một đêm trên cù lao. Lịch của họ không vội, có chỗ nghỉ trưa cho bà:
- Buổi sáng. Đi xe từ sớm, đến bến phà khoảng mười giờ, ăn trưa ở chợ gần bến rồi mới qua cù lao, để đến nhà vào giờ chủ nhà đã xong việc buổi sáng.
- Đầu giờ chiều. Nhận phòng, bà nghỉ trưa. Bố mẹ và bé đi một vòng vườn cùng chủ nhà, hỏi tên cây, nhìn cách ghép cành, hái vài trái.
- Bốn giờ chiều. Đạp xe chậm trên con đường bê tông nhỏ ven rạch, ghé tiệm tạp hoá mua ít bánh kẹo làm quà cho trẻ con trong nhà.
- Năm giờ rưỡi. Về phụ bày mâm, rửa rau, xem bà chủ nhà làm cá. Bé được dặn không lại gần bến nước một mình.
- Tối. Ăn cơm cùng gia đình, trò chuyện, ngủ sớm trong màn. Bôi kem chống muỗi trước khi trời sập tối.
- Sáng hôm sau. Dậy lúc trời vừa sáng, theo chủ nhà chèo xuồng một quãng ngắn trên rạch, mặc áo phao cho bé, ăn sáng xong thì chào và lên đường trước giờ nắng gắt.
Điều làm chuyến của họ trọn vẹn là không nhồi thêm điểm tham quan. Một cù lao, một nhà, một đêm, và thời gian dư ra để ngồi trên hiên nhìn nước là đủ.
Phép lịch sự trong nhà người miền Tây
Chào người lớn trước. Vào nhà, chào ông bà, cô chú trước khi hỏi phòng. Người miền Tây hiếu khách nhưng rất để ý chuyện lễ, một tiếng "dạ" và lời chào đúng mực mở cửa nhiều hơn bất cứ thứ gì.
Ăn cùng mâm thì theo nhịp nhà. Đợi người lớn cầm đũa rồi mới ăn, khen món ăn bằng lời thật, ăn hết phần mình lấy. Chủ nhà gắp cho thì nhận, không thích thì để gọn một bên, đừng đẩy trả lại.
Hỏi trước khi hái. Vườn là nguồn sống của nhà người ta. Trái chín trên cây trông như không ai để ý, nhưng có thể đã có thương lái đặt mua. Muốn hái thì hỏi, chủ nhà sẽ chỉ cây nào được hái.
Giữ yên lặng sau chín giờ tối. Nhà vườn thức dậy từ bốn, năm giờ sáng. Nói chuyện lớn, mở nhạc trên hiên đến khuya là làm phiền cả xóm, vì tiếng truyền rất xa trên mặt nước.
Quà nhỏ hơn tiền boa. Một gói trà, hộp bánh, ít đồ cho trẻ con trong nhà được quý hơn đưa thêm tiền. Nếu muốn gửi thêm, gửi kèm lời cảm ơn, đưa cho người lớn trong nhà bằng hai tay.
Áp vào kiểu người đi của bạn
Cùng một đêm nhà vườn, mỗi kiểu người cần một thứ khác. Tìm dòng giống mình nhất rồi chọn nhà theo cột giữa:
| Bạn là | Nên chọn | Nên tránh |
|---|---|---|
| Cặp đôi muốn yên tĩnh | Nhà ở cuối rạch nhỏ, ít phòng, có hiên nhìn ra nước | Nhà nhận đoàn đông, có sân khấu đờn ca cho khách ngày |
| Gia đình có trẻ dưới mười tuổi | Nhà có sân đất rộng, rào quanh bến, phòng gia đình | Nhà sàn sát mép nước, lối vào là cầu khỉ |
| Người lớn tuổi | Phòng tầng trệt, nhà vệ sinh trong phòng, xe đưa tận cổng | Nhà phải đi bộ xa từ bến phà, nhiều bậc tam cấp trơn |
| Sinh viên, người đi một mình | Nhà có gian chung, chủ nhà thích trò chuyện, mượn được xe đạp | Chỗ quá xa trung tâm, không có xe khách qua |
| Người thích chụp ảnh | Nhà ven rạch hướng đông để đón nắng sớm, có xuồng chèo tay | Nhà quay lưng ra sông, vườn đã chặt bớt cây |
Nhóm bạn của Minh từng chọn một nhà rất đẹp trên ảnh nhưng lối vào là ba cây cầu khỉ nối nhau; mẹ của Minh đi cùng đã phải quay lại ngủ ở trung tâm. Một câu hỏi về lối vào lúc đặt phòng là đủ tránh chuyện này.
Muỗi, nước, mương vườn và chi phí theo tầng
Phần lớn sự cố khi ở nhà vườn là chuyện nhỏ, nhưng chuẩn bị trước thì không thành chuyện. Bảng đầu là an toàn, bảng sau là các tầng chi phí:
| Chuyện thường gặp | Chuẩn bị |
|---|---|
| Muỗi, côn trùng lúc chập tối | Áo dài tay mỏng, quần dài, kem chống muỗi, ngủ trong màn; trẻ nhỏ dùng loại dành cho trẻ |
| Mương sâu, bến nước sát lối đi | Trẻ luôn có người lớn đi kèm, không cho ra bến một mình, mặc áo phao khi xuống xuồng |
| Nước uống | Mang theo hoặc mua nước đóng chai, không uống nước sông, nước mưa chưa đun sôi |
| Đường bê tông nhỏ tối, trơn sau mưa | Đèn pin nhỏ, dép có quai, không đạp xe trên đường ven rạch lúc trời tối |
| Đau bụng, sốt nhẹ | Túi thuốc cơ bản, biết trước chỗ mua thuốc gần nhất |
Về chi phí, hình dung ba tầng. Tiết kiệm: ngủ gian chung, ăn cơm nhà, tự đi xe khách và phà. Vừa: phòng riêng có nhà vệ sinh, ăn hai bữa cùng gia đình, mượn xe đạp, thuê xuồng ngắn. Thoải mái: phòng riêng nhìn ra rạch, xe đưa đón từ trung tâm, chèo xuồng có người dẫn, thêm buổi sáng đi chợ nổi.
Lỗi hay gặp: đến lúc trời đã tối nên không tìm được đường vào nhà; chọn theo ảnh đẹp mà không hỏi nhà vệ sinh; mang trẻ nhỏ mà không hỏi chuyện mương nước; nhồi hai ba cù lao trong một ngày nên ở đâu cũng chỉ kịp tắm rồi ngủ.
Câu hỏi thường gặp
Ở nhà dân miệt vườn có an toàn cho người đi một mình không?
Phần lớn là an toàn vì nhà vườn do gia đình ở cùng, xóm nhỏ ai cũng biết nhau. Người đi một mình nên chọn nhà có phòng khoá được, báo lịch đi cho người thân và không đi đường ven rạch lúc trời tối.
Nên ở nhà vườn bao nhiêu đêm là vừa?
Một đêm là đủ để thấy chập tối và sáng sớm. Hai đêm thì có trọn một ngày đi xuồng, đạp xe, ngồi hiên mà không vội. Nhiều hơn thế nên đổi sang vùng khác để thấy một kiểu miệt vườn khác.
Có cần biết bơi khi ở nhà vườn ven kênh không?
Không bắt buộc, nhưng người không biết bơi phải mặc áo phao mỗi khi xuống xuồng và tránh đứng sát mép bến. Trẻ nhỏ thì dù biết bơi vẫn cần người lớn đi kèm khi ở gần mương và bến nước.
Mùa nào ở nhà vườn dễ chịu nhất?
Khoảng cuối mùa mưa đến đầu mùa khô, trời mát hơn và ít mưa chiều. Mùa hè thì trái cây nhiều nhất nhưng nóng và hay có mưa rào. Hỏi chủ nhà vườn đang có trái gì trước khi chọn ngày.
Ăn uống ở nhà vườn có hợp người ăn chay hay kiêng không?
Đa số chủ nhà sẵn lòng nấu riêng nếu được báo trước khi đặt phòng. Nói rõ kiêng gì, ăn chay kiểu nào, để chủ nhà kịp đi chợ. Báo lúc đã ngồi vào mâm thì chủ nhà khó xoay kịp.
Mang trẻ nhỏ đến nhà vườn cần chuẩn bị thêm gì?
Áo phao vừa cỡ, kem chống muỗi cho trẻ, quần áo dài tay, dép có quai, ít đồ chơi để trẻ không tự đi ra bến. Hỏi chủ nhà trước về mương sâu, ao và có rào chắn quanh nhà không.