Ngủ một đêm trong nhà trình tường đáng làm vì đó là một kiểu nhà mà bạn chỉ thật sự hiểu khi ngủ trong nó: tường đất nện dày cả gang tay giữ hơi ấm của bếp suốt đêm đông, cửa sổ nhỏ, gian nhà tối và thơm mùi khói, trên gác là ngô và thóc của cả năm. Khác nhà sàn thoáng gió ở thung lũng thấp, nhà trình tường là cách người vùng cao sống được với rét, gió và sương.
Bài này giúp bạn hiểu nhà trình tường khác nhà sàn ở đâu, chọn bản Hà Nhì ở vùng Y Tý (nay thuộc tỉnh Lào Cai), bản Lô Lô ở Lô Lô Chải hay các bản H’Mông quanh Đồng Văn (nay thuộc tỉnh Tuyên Quang), hình dung một đêm trong nhà đất, giữ phép lịch sự, chọn mùa, chuẩn bị đồ và tính chi phí theo tầng.
Nhà trình tường khác nhà sàn ở chỗ nào
Hai kiểu nhà cho hai kiểu đêm khác nhau. Biết trước giúp bạn không bất ngờ khi bước vào.
| Nhà sàn | Nhà trình tường | |
|---|---|---|
| Cấu tạo | Khung gỗ, sàn cao, vách ván hoặc tre | Tường đất nện dày đặt trực tiếp trên nền, mái ngói, tranh hoặc tấm lợp |
| Vùng hay gặp | Thung lũng, ven suối, vùng thấp hơn | Sườn núi cao, vùng gió rét và sương mù |
| Đêm cảm thấy | Thoáng, gió lùa, nghe rõ tiếng bên ngoài | Kín, ấm, yên, khá tối |
| Chỗ ngủ của khách | Đệm trải trên sàn chung | Thường trên gác, trong buồng nhỏ hoặc gian bên bếp |
| Ánh sáng | Nhiều, qua khe ván và cửa sổ | Ít, cửa sổ nhỏ, ban ngày trong nhà vẫn tối |
| Điều cần quen | Tiếng động dưới gầm, sàn rung | Khói bếp, trần thấp, bậc lên gác dốc |
Người hay khó thở với khói nên hỏi chủ nhà buồng ngủ có cách xa bếp không. Nhiều nhà nhận khách đã làm ống khói hoặc tách bếp, nhưng nhà cũ thì khói vẫn bay khắp gian.
Chọn bản: Hà Nhì, Lô Lô hay H’Mông
Bản Hà Nhì vùng Y Tý. Những cụm nhà đất nằm giữa ruộng bậc thang trên cao, mùa đông hay có mây trôi ngang bản. Nhiều nhà đã nhận khách, có buồng riêng cho người lạ. Đường lên dài, dốc, nhiều sương, nên đi xe có tài xế quen đường hoặc nhờ chủ nhà đón.
Bản Lô Lô ở Lô Lô Chải. Bản nhỏ ở cực Bắc, nhà trình tường xếp quanh chân núi, có nhiều nhà nhận khách với cách bày trí gọn gàng. Tiện ghép với cung đường cao nguyên đá, nhưng mùa cao điểm khá đông khách.
Bản H’Mông quanh Đồng Văn. Nhà trình tường có hàng rào đá xếp quanh sân, cổng gỗ, ít nhà nhận khách hơn và giao tiếp có lúc khó. Hợp với người đã quen đi vùng cao, có người dẫn giới thiệu.
Điều chung khi chọn. Hỏi buồng khách ở đâu, nhà vệ sinh ở trong hay ngoài sân, có nước nóng không, mùa đông có chăn dày và sưởi không, có phải leo gác bằng thang không. Người lớn tuổi nên chọn buồng dưới đất.
Một đêm trong nhà đất
Bạn tới khi chiều đã ngả lạnh. Bước qua cửa gỗ là thấy ngay sự khác biệt: bên ngoài gió buốt, bên trong ấm hẳn dù chưa nhóm lửa to. Tường đất hút nắng cả ngày và giữ nhiệt tới đêm. Gian chính tối, ánh sáng chủ yếu từ bếp và một bóng đèn nhỏ.
Bữa tối ăn quanh bếp hoặc trên mâm thấp, thường có thịt treo gác bếp, rau cải vườn, xôi hoặc cơm, có khi có rượu ngô. Sau bữa, cả nhà ngồi sưởi, trẻ con chơi quanh chân người lớn, chủ nhà hỏi khách từ đâu tới. Đây là lúc nên ngồi lâu, kể chuyện quê mình, hỏi chuyện mùa vụ của họ.
Chỗ ngủ của khách nhiều khi ở trên gác, lên bằng một chiếc thang gỗ dốc. Gác thấp, phải cúi đầu, nhưng ấm vì hơi bếp bốc lên. Đêm rất yên, chỉ có tiếng gió ngoài tường và tiếng lợn, gà trong chuồng sau nhà. Người quen thành phố có khi thấy yên quá mà khó ngủ, rồi ngủ một mạch tới sáng.
Sáng sớm, chủ nhà dậy nhóm bếp, khói bay khắp nhà, mở cửa ra là sương. Đây là giờ ra sân, nhìn những mái nhà đất khác nhô lên khỏi sương, đẹp nhất trong cả chuyến.
Ở cho phải trong nhà trình tường
Mỗi dân tộc có điều kiêng riêng, và không phải nhà nào cũng giống nhà nào. Những điều dưới đây là nền chung, gặp chuyện lạ thì hỏi chủ nhà:
- Chào người lớn tuổi nhất trong nhà trước, kể cả khi người lo việc đón khách là người trẻ.
- Không tự ý chạm vào góc thờ, những vật treo trên cửa, trên vách mà bạn không rõ dùng để làm gì.
- Không ngồi, không gác chân lên bếp, không ném rác vào lửa.
- Ở yên trong nhà khi cửa có treo vật lạ hoặc nhà có việc riêng; một số dân tộc có dấu hiệu báo khách không vào nhà trong ngày lễ.
- Xin phép trước khi chụp ảnh người, nhất là phụ nữ trong trang phục truyền thống và người già.
- Ăn theo nhịp chủ nhà, chờ được mời, không gắp lựa.
- Lên gác nhẹ nhàng, đừng giẫm vào chỗ chủ nhà phơi ngô, để thóc.
Nhóm bạn của Minh từng vô tư bật loa nhỏ trên gác lúc mười giờ đêm. Sáng ra chủ nhà không nói gì, nhưng bữa sáng bỗng lặng hẳn. Lần sau, cả nhóm tắt mọi thiết bị khi nhà đã đi nghỉ và để dành câu chuyện cho bếp lửa buổi tối.
Chọn mùa: rét, sương và mùa lúa
Nhà trình tường nằm ở vùng cao, mỗi mùa cho một kiểu đêm khác hẳn. Thời điểm cụ thể đổi theo năm, nên hỏi chủ nhà trước khi đi.
| Mùa | Đêm trong nhà đất | Bên ngoài | Cần chuẩn bị |
|---|---|---|---|
| Mùa đông | Ấm nhờ tường dày và bếp, là lúc nhà trình tường hay nhất | Rét đậm, có thể có băng giá, đường đèo trơn | Áo rất ấm, theo dõi tin rét đậm và đường đèo |
| Mùa xuân | Dễ chịu, buổi tối vẫn cần sưởi | Hoa đào, hoa mận nở rải rác, nhiều mây | Áo ấm vừa, áo mưa |
| Mùa hè | Mát, nhà đất không bí như nhà xây | Mưa nhiều, sương mù, có nguy cơ sạt lở | Áo mưa, giày bám, theo dõi tin sạt lở và để sẵn ngày dự phòng |
| Mùa thu | Mát, khô | Lúa chín trên ruộng bậc thang quanh bản, trời trong | Đặt sớm vì đông khách |
Người lần đầu nên đi mùa thu hoặc cuối xuân. Mùa đông đáng giá nhất để hiểu vì sao người ta dựng nhà đất, nhưng đường đèo lúc băng giá là rủi ro thật; khi có tin rét đậm kèm mưa, nên dời chuyến chứ không cố đi.
Lịch trình mẫu ba ngày hai đêm
Lịch cho nhóm đi từ thành phố lớn phía Bắc tới bản nhà trình tường, ngủ hai đêm trong cùng một nhà. Ngày đầu chủ yếu là đường, nên đừng xếp thêm điểm tham quan.
| Thời điểm | Việc | Ghi chú |
|---|---|---|
| Ngày một | Đi xe tới thị tứ gần nhất, chủ nhà đón vào bản | Vào bản trước khi trời tối, không chạy đèo trong sương |
| Tối ngày một | Ăn cơm quanh bếp, làm quen gia đình | Ngủ sớm, đường dài thì mệt hơn bạn nghĩ |
| Sáng ngày hai | Dậy xem sương, ăn sáng, đi bộ quanh bản | Có người trong bản dẫn đường càng tốt |
| Trưa ngày hai | Về nhà nghỉ, giúp chủ nhà việc nhẹ nếu được mời | Bóc ngô, nhặt rau, xem dệt vải |
| Chiều ngày hai | Đi bản bên hoặc lên một mỏm đồi gần | Về trước khi lạnh xuống |
| Tối ngày hai | Bữa tối dài, ngồi bếp nghe chuyện | Đêm ngủ ngon nhất của chuyến |
| Ngày ba | Chào nhà, ra thị tứ, về | Đi sớm để qua đèo khi trời sáng |
Bác Tư đã nghỉ hưu theo đúng lịch này nhưng thêm một đêm ở thị tứ trước khi vào bản, để không phải đi cả quãng đường dài lẫn đoạn đèo cuối trong cùng một ngày.
Đồ mang cho một đêm nhà đất vùng cao
Chủ nhà có chăn dày, đệm, có khi có chăn điện. Phần bạn tự lo:
- Áo giữ nhiệt, áo khoác dày, mũ len, tất len; ra khỏi gian bếp là lạnh.
- Khẩu trang vải mỏng cho người nhạy với khói bếp.
- Đèn đeo đầu để lên xuống thang gác ban đêm.
- Dép đi trong nhà ấm, có quai, để ra sân lúc đêm.
- Kem dưỡng ẩm và son dưỡng; gió và hơi bếp làm da khô nứt nhanh.
- Thuốc cảm, thuốc đau dạ dày, miếng dán giữ nhiệt.
- Một món quà nhỏ cho gia đình, tiền mặt mệnh giá nhỏ.
- Bình giữ nhiệt để có nước ấm uống đêm, đỡ phải xuống bếp lúc mọi người đã ngủ.
- Ba lô nhỏ, mềm, dễ đưa lên gác qua thang hẹp; vali cứng để lại ở thị tứ.
Đừng mang máy sấy tóc, ấm đun điện hay thiết bị ngốn điện; điện ở nhiều bản còn yếu, cắm vào có thể làm nhảy cầu dao cả nhà.
Chi phí theo tầng, lỗi hay gặp và áp vào chuyến của bạn
Tầng tiết kiệm là ngủ trên gác chung trong nhà dân, ăn cơm cùng gia đình, tự đi xe máy. Tầng vừa là buồng riêng trong nhà trình tường đã sửa sang, có nhà vệ sinh xây và nước nóng, chủ nhà đón ở thị tứ. Tầng thoải mái là nhà trình tường làm mới theo lối cũ, có phòng tắm riêng, sưởi, kèm người dẫn đi bản và xe đưa đón. Đi mùa đông thì tầng vừa trở lên đáng cân nhắc, vì nước nóng và chỗ tắm kín quyết định bạn có ngủ ngon không.
Lỗi hay gặp nhất là coi nhà trình tường như nhà trưng bày, đi vào từng góc nhà để chụp. Lỗi thứ hai là đi đèo lúc trời tối, sương dày. Lỗi thứ ba là chỉ ngủ một đêm rồi đi sớm, bỏ mất buổi sáng sương và cuộc trò chuyện bên bếp mà chính bạn đã đi xa để tìm.
Gia đình chị Lan có bé lên tám đã ở hai đêm trong nhà đất của người Hà Nhì vào cuối thu. Đêm đầu bé sợ tối, đêm thứ hai bé xin ngồi cạnh bà chủ nhà nhóm bếp. Chị Lan kể đó là lần đầu bé hỏi "sao nhà người ta lại làm bằng đất", và cả nhà ngồi nghe chủ nhà trả lời tới khuya.
Câu hỏi thường gặp
Nhà trình tường có lạnh không?
Bên trong nhà ấm hơn bên ngoài rất nhiều nhờ tường đất dày giữ nhiệt và bếp lửa. Lạnh nhất là lúc ra sân, đi vệ sinh đêm hoặc tắm. Mang áo ấm dày, tất len, và chọn nhà có nước nóng, nhà tắm kín nếu đi mùa đông.
Ngủ trên gác nhà trình tường có an toàn không?
Gác thường thấp và chắc, nhưng thang lên khá dốc. Lên xuống chậm, có đèn, không mang đồ cồng kềnh. Người lớn tuổi, người đau gối và trẻ nhỏ nên xin buồng dưới đất, hoặc ngủ ở gian bên bếp nếu chủ nhà có.
Người dị ứng khói có ở được không?
Được nếu chọn nhà đã làm ống khói hoặc tách bếp khỏi gian ngủ, và buồng ngủ cách xa bếp. Mang khẩu trang vải mỏng, mở cửa sổ nhỏ khi nhà nhóm bếp buổi sáng. Hỏi rõ điều này trước khi đặt để chủ nhà sắp chỗ phù hợp.
Có nên đi nhà trình tường vào mùa đông không?
Mùa đông là lúc hiểu rõ nhất vì sao người vùng cao dựng nhà đất. Nhưng đường đèo có thể trơn, có băng giá. Chỉ đi khi dự báo không có rét đậm kèm mưa, để sẵn ngày dự phòng, và không chạy đèo khi trời tối hoặc sương mù dày.
Ở nhà trình tường cần kiêng gì?
Mỗi dân tộc và mỗi nhà một khác. Nền chung là chào người lớn tuổi, không chạm vào góc thờ và đồ treo lạ, không gác chân lên bếp, xin phép trước khi chụp ảnh người. Thấy điều gì lạ, cứ hỏi chủ nhà một câu.
Nên ở mấy đêm trong nhà trình tường?
Hai đêm là vừa. Đêm đầu bạn còn lạ với bóng tối, khói bếp và tiếng gió; đêm thứ hai mới thật sự ngủ ngon và có buổi tối trò chuyện bên bếp. Nếu chỉ có một đêm, giữ trọn buổi sáng hôm sau ở bản.