Ngủ nhà sàn đáng làm một lần vì đó là đêm hiếm hoi bạn nằm ngay trong nhịp sống của một gia đình vùng cao: bếp lửa cháy dưới sàn, tiếng gà gáy lúc bốn giờ, bữa cơm ngồi quây trên chiếu. Muốn đêm ấy thật, bạn cần chọn bản còn người ở và làm ruộng, chấp nhận ngủ chung một sàn với nhiều người, và giữ vài phép lịch sự đơn giản mà chủ nhà để ý hơn bạn nghĩ.
Bài này đi theo trình tự một chuyến: chọn bản và chọn nhà, hình dung đêm trên sàn, phép ứng xử từ lúc bước lên cầu thang tới lúc chào ra về, đồ cần mang, chi phí theo tầng và những lỗi người đi lần đầu hay mắc. Ví dụ lấy từ các bản người Thái ở vùng Mai Châu (nay thuộc tỉnh Phú Thọ), Pù Luông ở Thanh Hoá và Mộc Châu ở Sơn La, nhưng cách làm dùng được cho hầu hết bản nhà sàn phía Bắc.
Chọn bản nào: bản đông khách hay bản còn nếp cũ
Bản ven đường lớn, đã quen đón khách. Nhà sàn được chia buồng bằng rèm, có nhà vệ sinh xây, nước nóng, có người nói chuyện được với khách. Hợp với gia đình có trẻ nhỏ, người lớn tuổi hoặc lần đầu ngủ sàn. Đổi lại, buổi tối có thể ồn vì nhiều đoàn cùng nướng, cùng hát, và cảm giác "ở nhà dân" mỏng đi.
Bản sâu hơn, chỉ vài nhà nhận khách. Thường phải đi thêm một đoạn đường đất hoặc lội ruộng, nhà vệ sinh có khi ở ngoài sân, nước tắm đun bằng bếp củi. Bù lại, bạn được ăn đúng mâm cơm nhà họ ăn, ngồi bên bếp nghe chủ nhà kể chuyện mùa vụ. Hợp với người đi ít, chịu được sự đơn sơ.
Cách nhận ra bản còn nếp sống thật. Buổi chiều có người dắt trâu về, có ruộng hoặc nương đang làm, gầm sàn còn để nông cụ, khung cửi, củi. Nếu cả dãy nhà đều treo hàng lưu niệm giống nhau và gầm sàn đã đổ bê tông làm quán, đó là bản du lịch, vẫn ở được nhưng đừng kỳ vọng sự mộc.
Câu nên hỏi trước khi chốt nhà. Nhà có mấy đoàn ngủ cùng đêm đó, buồng có rèm che không, nhà vệ sinh ở trong hay ngoài, nước nóng đun bằng gì, bữa tối ăn cùng gia đình hay ăn riêng, mấy giờ nhà đi ngủ. Sáu câu này đủ để bạn biết đêm ấy sẽ ra sao.
Một đêm trên sàn diễn ra thế nào
Khách thường tới bản vào khoảng ba bốn giờ chiều. Chủ nhà chỉ chỗ để giày ở chân cầu thang, mời nước, rồi để bạn đi dạo quanh bản trước bữa tối. Đây là giờ đẹp nhất: nắng xiên trên ruộng, khói bếp bốc lên từ từng mái, trẻ con chạy theo đàn vịt. Đi chậm, chào người gặp, đừng bước vào sân nhà khác khi chưa được mời.
Bữa tối dọn trên chiếu hoặc mâm thấp, thường có cơm lam hoặc xôi, cá suối, rau rừng, thịt gà hoặc lợn bản. Rượu là phần chủ nhà dùng để tiếp khách. Bạn có quyền uống ít hoặc không uống, chỉ cần nói rõ ngay từ chén đầu và giữ nụ cười.
Khoảng chín giờ tối, cả nhà tắt đèn. Chỗ ngủ là những tấm đệm mỏng trải dọc sàn, mỗi chỗ có màn, có chăn bông. Gió lùa qua khe ván, nên đêm mùa đông lạnh hơn bạn tưởng dù ban ngày nắng ấm. Tiếng động nhiều: gà dưới gầm, chó sủa, người dậy đi vệ sinh làm sàn rung nhẹ. Người ngủ khó nên mang nút bịt tai.
Sáng ra, gà gáy từ rất sớm và chủ nhà nhóm bếp trước năm giờ. Đây là lúc dậy ngắm sương trên ruộng và uống chén nước chè nóng bên bếp, khoảnh khắc nhiều người nhớ nhất sau chuyến đi.
Phép lịch sự từ lúc bước lên cầu thang
Mỗi dân tộc, mỗi bản có nếp riêng, nên khi không chắc thì hỏi chủ nhà. Những điều dưới đây đúng ở phần lớn nhà sàn phía Bắc:
- Cởi giày ở chân cầu thang, không mang giày dép lên sàn, kể cả dép đi trong nhà của bạn.
- Đừng ngồi, đừng đặt chân lên bậu cửa và không gác chân lên bếp lửa; bếp là chỗ quan trọng của nhà.
- Không tự ý vào buồng của chủ nhà hoặc góc thờ tổ tiên; khu này thường ngăn bằng vách hoặc rèm riêng.
- Nằm đúng chỗ được chỉ, không tự kéo đệm lại gần bếp hay sát vách buồng chủ.
- Không huýt sáo, không nói to sau khi nhà đã tắt đèn; tiếng động trên sàn gỗ truyền đi rất xa.
- Xin phép trước khi chụp ảnh người, đặc biệt là người già và trẻ nhỏ; chụp bếp, khung cửi trong nhà cũng nên hỏi.
- Đừng cho trẻ con trong bản kẹo hay tiền một cách tuỳ tiện; nếu muốn tặng, đưa vở bút cho người lớn trong nhà.
Khi ra về, chào cả nhà, cảm ơn người nấu bữa, và nếu thấy được đón tiếp chu đáo thì gửi thêm chút tiền "gửi các cháu" hoặc mua một món đồ dệt tay của nhà. Đó là cách cảm ơn được hiểu nhất.
Ngồi mâm cơm với chủ nhà: mời rượu, gắp thức ăn, câu nên nói
Bữa tối là lúc bạn thật sự là khách của một gia đình chứ không phải khách thuê chỗ ngủ. Vài điều giúp bữa ấy dễ chịu cho cả hai bên:
- Chờ chủ nhà mời mới ngồi, và ngồi theo chỗ được chỉ; chỗ gần bếp hay đầu mâm thường dành cho người lớn tuổi trong nhà.
- Chén đầu nên nhận, dù chỉ nhấp môi. Muốn dừng thì úp chén hoặc nói thẳng "cháu xin phép uống nước chè thôi", rồi giữ lời suốt bữa.
- Đừng ép người khác trong đoàn uống chỉ vì không khí đang vui; ở bản, người ta mời nhiệt tình nhưng không ép khách đã từ chối rõ.
- Gắp vừa phải, ăn hết phần mình lấy; để thừa nhiều trong bát bị coi là chê món.
- Hỏi về món ăn thay vì chỉ khen ngon: cá này bắt ở suối nào, rau này hái ở đâu, xôi đồ mấy lần. Chủ nhà thích kể chuyện hơn thích nghe khen.
- Không bàn chuyện giá cả của bữa ăn ngay trên mâm; mọi khoản tiền để lúc ra về hoặc nói riêng với người lo việc đón khách.
Câu cảm ơn đơn giản lúc đứng dậy, kèm việc phụ dọn bát xuống chỗ rửa, thường được nhớ lâu hơn mọi lời khen.
Chi phí theo tầng cho một đêm nhà sàn
Không ghi giá cụ thể vì mỗi bản, mỗi mùa mỗi khác; bảng dưới chỉ giúp bạn hình dung mình đang trả cho thứ gì.
| Tầng | Chỗ ngủ | Ăn uống | Hợp với ai |
|---|---|---|---|
| Tiết kiệm | Đệm chung sàn, màn, chăn; nhà vệ sinh chung, có khi ngoài sân | Bữa tối cùng gia đình, sáng ăn xôi hoặc mì | Sinh viên, nhóm bạn đi xe máy, người quen đơn sơ |
| Vừa | Góc sàn ngăn rèm riêng cho nhóm, có nước nóng | Bữa tối gọi thêm món, có thể có nướng ngoài sân | Cặp đôi, gia đình có con lớn |
| Thoải mái | Nhà sàn mới dựng theo kiểu cũ, buồng riêng có khoá, phòng tắm riêng | Ăn theo thực đơn, có người dẫn đi bản bên | Người lớn tuổi, gia đình con nhỏ, người cần ngủ sâu |
Nhóm bạn của Minh, năm người đi xe máy, chọn tầng tiết kiệm ở bản sâu và dành tiền thuê người dẫn đi bộ quanh ruộng buổi sáng. Gia đình chị Lan có bé bốn tuổi lại chọn tầng thoải mái ở bản gần đường, vì một đêm bé ngủ không được thì cả nhà mệt cả ngày sau.
Đồ cần mang cho một đêm trên sàn
Chủ nhà lo chăn, đệm, màn. Phần còn lại bạn tự chuẩn bị, gọn trong một ba lô nhỏ:
- Áo ấm và tất dày, kể cả mùa hè; đêm vùng núi xuống nhanh, sàn gỗ hút lạnh từ dưới gầm.
- Đèn pin đeo đầu để đi vệ sinh ban đêm mà không bật đèn cả nhà.
- Nút bịt tai và tấm che mắt.
- Dép lê nhẹ để đi từ chân cầu thang ra nhà tắm.
- Khăn tắm nhỏ, xà phòng, giấy vệ sinh, túi đựng rác mang về.
- Thuốc chống côn trùng, thuốc đau bụng, băng dán vết thương.
- Tiền mặt mệnh giá nhỏ; bản xa thường không quẹt thẻ được và sóng yếu.
- Sạc dự phòng; ổ cắm trên sàn ít, cả nhóm tranh nhau.
Đừng mang vali bánh xe: cầu thang nhà sàn dốc và hẹp, kéo vali lên vừa khó vừa làm xước ván. Một ba lô vừa vai là đủ cho hai đêm.
Lỗi người đi lần đầu hay mắc
Đến bản sau khi trời tối. Đường vào bản thường không có đèn, dốc đất trơn. Bạn mất luôn buổi chiều đẹp nhất và làm chủ nhà phải chờ cơm. Nên tính giờ để tới trước năm giờ chiều.
Coi nhà sàn như khách sạn. Đòi đổi chăn, đòi tắt quạt nhà bên, mở loa nghe nhạc. Bạn đang ngủ trong nhà người ta; một chút chịu khó là phần của trải nghiệm.
Uống quá chén vì ngại từ chối. Rượu bản nhẹ miệng mà say lâu, sáng dậy đau đầu thì mất buổi sớm. Nói trước "uống được hai chén thôi" là đủ, không ai giận.
Chụp ảnh người như chụp cảnh. Dí máy sát mặt cụ bà đang dệt vải là cách nhanh nhất để bị khó chịu. Hỏi, cười, và chấp nhận câu "thôi".
Quên mùa vụ. Mùa gặt, mùa cấy nhà nào cũng bận từ sáng sớm, bữa cơm có thể muộn và ít người tiếp chuyện. Hỏi trước khi đặt để biết.
Áp vào chuyến của bạn: một đêm hay hai đêm
Một đêm đủ để biết ngủ sàn là thế nào, nhưng hai đêm mới đủ để thấy nhịp sống. Đêm đầu bạn còn lạ: lạ tiếng động, lạ giờ giấc, lạ cả cách ngồi ăn. Sang ngày thứ hai bạn có cả buổi để đi theo chủ nhà ra ruộng, xem người già đan lát, đi bộ sang bản bên; đêm thứ hai mới thật sự ngủ được.
Bác Tư đã nghỉ hưu, đi cùng vợ, chọn cách chia: đêm đầu ở bản gần đường cho quen, đêm thứ hai vào bản sâu hơn chừng nửa giờ đi bộ. Hai ông bà nói đêm thứ hai là đêm đáng nhớ, vì không còn bỡ ngỡ.
Nếu bạn chỉ có cuối tuần, đi một đêm và dành sáng hôm sau trọn cho bản, đừng vội chạy sang điểm khác. Nếu đi với trẻ nhỏ, cho trẻ ngủ trưa trước khi tới bản để tối còn sức chơi, và mang theo một món đồ quen hơi để trẻ dễ ngủ trên sàn lạ.
Câu hỏi thường gặp
Ngủ nhà sàn có an toàn cho đồ đạc không?
Phần lớn bản nhận khách đều yên ổn, nhưng sàn ngủ là chỗ chung nên bạn vẫn nên giữ tiền, giấy tờ và điện thoại trong túi nhỏ để cạnh gối, không để cả ba lô mở ở gầm cầu thang hay ngoài hiên.
Mùa nào ngủ nhà sàn dễ chịu nhất?
Cuối thu và mùa xuân thường dễ chịu nhất, đêm mát mà không buốt. Mùa đông ở vùng cao đêm có thể rất lạnh, cần áo ấm dày. Mùa hè nóng ban ngày nhưng đêm vẫn dịu, đổi lại hay có mưa rào và muỗi nhiều hơn.
Người không ăn được đồ cay, đồ lạ thì sao?
Bạn nói trước khi đặt chỗ và nhắc lại khi tới. Chủ nhà thường nấu thêm món luộc, rau xào, trứng rán cho khách. Đừng chờ tới lúc ngồi vào mâm mới nói, vì lúc ấy nhà đã nấu xong và thường không còn nguyên liệu khác.
Có nên mang quà cho chủ nhà không?
Một món quà nhỏ từ quê bạn, như gói chè, bánh, kẹo cho cả nhà, luôn được đón nhận. Tránh quà đắt tiền làm chủ nhà khó xử. Cách cảm ơn thiết thực nhất vẫn là mua đồ thủ công của nhà hoặc gửi thêm tiền khi ra về.
Đi một mình có ngủ nhà sàn được không?
Được, nhiều nhà nhận cả khách lẻ. Người đi một mình, nhất là nữ, nên chọn nhà có góc ngăn rèm riêng, báo lịch trình cho người thân, và hỏi rõ đêm đó có những đoàn nào ngủ cùng sàn trước khi chốt.
Trẻ nhỏ ngủ nhà sàn cần lưu ý gì?
Nhà sàn cao, cầu thang dốc và lan can thưa, nên người lớn phải trông trẻ sát khi lên xuống và khi trẻ chơi gần mép sàn. Chọn chỗ ngủ phía trong, xa bếp lửa và xa cửa. Mang thêm áo ấm và thuốc hạ sốt cho trẻ.