Muốn nghe đờn ca tài tử cho thật, bạn nên ngồi ở một buổi đờn của người trong xóm hoặc quán cà phê tài tử ở thị tứ vào buổi tối, chứ không chỉ nghe một bài tặng khách ở điểm tham quan ban trưa. Buổi đờn thật kéo dài, không có kịch bản, người ta đờn vì thích, ca vì có bạn tri âm, và khách lạ được mời ngồi cùng nếu biết cách ngồi.
Phần dưới đây chỉ cho bạn ba kiểu chỗ nghe, cách phân biệt một buổi đờn thật với màn trình diễn đóng gói, phép lịch sự khi ngồi chiếu, cách gửi tiền thưởng cho phải, và cách xin học một câu vọng cổ mà không làm người ta khó xử. Phần lý thuyết về bài bản, các hơi, có tài liệu khác; ở đây chỉ lo chuyện bạn ngồi xuống và nghe.
Vì sao nên ngồi nghe một lần tại chỗ
Đờn ca tài tử sinh ra không phải để biểu diễn trên sân khấu lớn. Nó là cuộc chơi của những người làm ruộng, làm vườn, buôn bán, tối đến tụ lại hiên nhà ai đó, người cầm đàn kìm, người đàn tranh, người đàn cò, một người gõ song lang giữ nhịp, rồi ai thuộc câu nào thì ca câu đó. Nghe qua loa ở chỗ đông người, bạn chỉ nghe được âm thanh. Ngồi trên chiếu, cách người đờn một sải tay, bạn nghe được tiếng ngón bấm lên dây, tiếng thở của người ca trước khi xuống câu, tiếng cả nhóm cười khi ai đó đờn lạc rồi tự kéo về.
Nhiều người trẻ ở thành phố lớn lên không còn nghe vọng cổ, nghĩ đó là nhạc buồn của ông bà. Một tối ngồi giữa buổi đờn thật thường làm họ đổi ý: có lúc buồn thật, có lúc rất vui, có những câu ca kể chuyện đời thường như đi chợ, giặt áo, đợi người đi xa. Bạn sẽ thấy cả nhóm người không cần nói nhiều mà vẫn hiểu nhau qua tiếng đàn.
Cái khó là chỗ nghe thật không có giờ cố định, ít khi treo bảng thông báo, phải hỏi người địa phương mới biết tối nay nhà ai có đờn. Và bạn phải ngồi lâu, chịu được muỗi, chịu được những đoạn chậm, không ồn ào, không đứng lên giữa chừng.
Ba kiểu chỗ nghe và cái được, cái mất
Mỗi kiểu chỗ nghe cho một trải nghiệm khác nhau. Nếu chỉ có một tối, chọn kiểu thứ hai; nếu ở lại lâu, thử tìm kiểu thứ ba.
| Kiểu chỗ nghe | Thường gặp ở | Được gì | Cần biết |
|---|---|---|---|
| Nhà vườn tiếp khách ban ngày | Cù lao, miệt vườn gần các điểm tham quan | Dễ tìm, nghe được vài bài, có người giải thích nhạc cụ | Thường ngắn, bài chọn sẵn cho khách; vẫn đáng nếu nhóm đờn là người địa phương |
| Quán cà phê tài tử buổi tối | Thị tứ, thành phố ở Cần Thơ, vùng Bạc Liêu cũ nay thuộc tỉnh Cà Mau, Vĩnh Long, Đồng Tháp | Người trong vùng tới đờn, ca tự do, không khí thật, khách được mời ca | Không có lịch cố định; hỏi chủ chỗ ở xem tối nào có |
| Buổi đờn trong xóm, đám giỗ, tiệc nhà | Nhà dân, khi bạn đã quen chủ nhà | Trọn vẹn nhất, kéo dài đến khuya, ăn uống cùng | Chỉ đến khi được mời, ăn mặc đứng đắn, đi về đúng phép |
Vùng Bạc Liêu cũ được nhiều người xem là một trong những nơi gắn chặt nhất với tài tử, nhưng gần như tỉnh nào ở miền Tây cũng có người chơi. Đừng đi xa chỉ vì một cái tên; hỏi ngay ở nơi bạn đang ở thường ra một buổi đờn gần hơn bạn nghĩ.
Nhận ra buổi đờn thật hay màn diễn cho khách
Người đờn có nói chuyện với nhau giữa các bài không? Ở buổi đờn thật, giữa hai bài người ta bàn nhau bài kế, trêu nhau, rót trà. Ở màn diễn cho khách, nhóm đờn ngồi im chờ người dẫn giới thiệu, bài nào cũng vừa ba bốn phút.
Có ai trong khán giả đứng lên ca không? Tài tử là cuộc chơi chung, khách quen thường được mời ca một câu. Nếu thấy người ngồi bàn bên cạnh cầm micro ca rất ngọt, bạn đang ở đúng chỗ.
Bài có kéo dài và đổi nhịp không? Một bài vọng cổ trọn có nhiều câu, có đoạn chậm, có đoạn nhanh. Màn diễn ngắn thường chỉ ca một đoạn đầu, phần còn lại bị cắt cho kịp khách.
Có bị mời mua gì ngay sau bài hát không? Màn diễn đóng gói thường dẫn khách thẳng sang quầy bán đồ. Buổi đờn thật thì không ai đòi gì, chỉ có thùng hoặc dĩa để ai muốn thì thưởng.
Đừng chê màn diễn. Màn diễn ban ngày vẫn do người thật, đờn thật, và là sinh kế của họ. Nghe với thái độ tôn trọng. Chỉ là nếu muốn thấy tài tử như một nếp sống, hãy dành thêm một buổi tối.
Nghe gì để không lạc giữa buổi đờn
Người mới nghe hay bị lạc vì không biết bài bắt đầu và kết thúc ở đâu. Thử chú ý tiếng song lang, cái mõ gỗ nhỏ người ta gõ bằng chân hoặc tay. Song lang gõ là đánh dấu nhịp chính; khi người ca xuống câu và song lang gõ cùng lúc, đó là chỗ kết một câu, cũng là lúc khách quen hay khẽ gật đầu.
Trước khi vào bài vọng cổ, người ca thường nói lối hoặc ca một đoạn ngắn để dẫn chuyện, giọng như kể chứ chưa theo nhịp. Đó là lúc nên nghe lời, vì nó cho biết bài sắp kể về ai, chuyện gì. Phần sau mới là các câu vọng cổ, mỗi câu dài, có chỗ ngân rất lâu.
Tiếng đàn kìm thường dẫn đường, tiếng đàn tranh và đàn cò quấn quanh giọng ca, có khi cây guitar phím lõm đổ những tiếng luyến rất riêng của miền Nam. Bạn không cần phân biệt từng cây đàn. Chỉ cần thử nhắm mắt trong một câu, nghe xem tiếng đàn và tiếng người có đang đuổi nhau, nhường nhau hay không. Nghe theo cách đó, một buổi đờn dài trở nên dễ theo hơn nhiều.
Nếu ngồi cạnh một khách quen, hỏi nhỏ lúc giữa hai bài: bài này tên gì, kể chuyện gì. Người chơi tài tử rất thích có người hỏi.
Ngồi chiếu đúng phép: nên và không nên
Khách lạ được quý hay không nằm ở mấy điều nhỏ. Đây là những điều người chơi tài tử để ý nhất:
- Nên chào người lớn tuổi nhất trong nhóm trước khi ngồi, ngồi ở chỗ được chỉ, không chen vào giữa vòng đờn.
- Nên im lặng hoàn toàn khi người ca đang xuống câu; tiếng nói chuyện lúc đó bị coi là bất kính.
- Nên vỗ tay sau khi trọn một câu hoặc một bài, khi thấy người khác vỗ; khen bằng một tiếng "hay quá" nhỏ là đủ.
- Nên hỏi trước khi quay phim; nhiều người không ngại, nhưng có người không muốn giọng mình lên mạng.
- Không nên yêu cầu bài theo kiểu gọi món, nhất là bài đang nổi trên mạng; hỏi "các chú có hay đờn bài nào cho người mới nghe" là cách tốt hơn.
- Không nên bước ngang qua nhạc cụ đặt trên chiếu hoặc tự cầm đàn của người khác lên thử.
- Không nên uống quá chén rồi ca to; nếu được mời rượu mà không uống được, cảm ơn và xin dùng trà.
- Không nên bỏ về giữa bài; muốn về thì chờ hết bài, chào người lớn rồi đi.
Về tiền thưởng: ở quán, thường có dĩa hoặc hộp đặt trước nhóm đờn. Gấp tờ tiền gọn, đặt vào sau khi người ca vừa dứt câu, kèm cái gật đầu. Ở nhà dân thì thường không thưởng tiền mà mang quà: bánh, trà, một chai nước ngọt cho cả nhóm.
Xin học một câu vọng cổ mà không làm ai khó xử
Nhiều khách muốn thử ca một câu. Người chơi tài tử thường vui khi có người trẻ muốn học, miễn là bạn xin đúng lúc và đúng cách:
- Chờ đến lúc nghỉ. Đừng xin giữa lúc nhóm đang hăng; chờ khi mọi người rót trà, nói chuyện.
- Xin người ca, không xin người đờn. Hỏi người ca có thể dạy một câu ngắn không; người đờn sẽ tự theo.
- Chọn câu ngắn. Xin học vài câu đầu của một bài quen, không xin cả bài; thời gian buổi đờn là của mọi người.
- Ghi lại lời, không ghi nhạc. Xin phép ghi âm câu mẫu để về tập; ghi lời ra giấy để nhìn khi ca.
- Ca thử một lần, cười một lần. Ca lạc nhịp là bình thường, cả nhóm sẽ cười cùng bạn. Đừng ca lại năm lần, một hai lần là đủ.
- Cảm ơn bằng quà nhỏ. Mời cả nhóm một bình trà hoặc ít bánh trước khi về.
Cô em gái của Minh từng xin học như vậy ở một quán nhỏ ven sông. Cô ca hỏng hai câu đầu, nhưng ông đờn kìm vẫn nhớ mặt và lần sau quay lại, ông gọi cô lên ca tiếp. Với nhiều người, đó mới là món quà của chuyến đi.
Áp vào chuyến của bạn
Bạn chỉ ghé miền Tây hai ngày. Đừng đi tìm vùng nổi tiếng nhất. Ở Cần Thơ hay bất kỳ thị tứ nào bạn ngủ lại, hỏi chủ chỗ ở ngay chiều đầu tiên, để còn tối thứ hai làm dự phòng.
Bạn đi cùng cha mẹ thích vọng cổ. Đây là món quà nên tặng. Chọn quán có chỗ ngồi tựa, đến sớm để được chỗ gần, và nếu cha mẹ biết ca, nói nhỏ với người đờn trước để họ được mời một câu.
Bạn là người nước ngoài hoặc đi cùng bạn nước ngoài. Buổi đờn ban ngày ở nhà vườn có người giải thích sẽ dễ hơn. Ở quán buổi tối, ngồi yên, vỗ tay theo người khác, đừng dịch to giữa lúc người ca đang xuống câu.
Bạn muốn quay video làm kỷ niệm. Xin phép, quay một câu trọn vẹn từ chỗ ngồi của mình, rồi cất máy. Ký ức của buổi tối là phần bạn ngồi nghe, không phải phần bạn quay.
Lịch tối mẫu, chi phí theo tầng và lỗi hay gặp
Một tối nghe tài tử không cần nhiều tiền, nhưng cần đúng giờ và kiên nhẫn. Lịch tối mẫu ở một thị tứ miền Tây:
| Giờ | Việc |
|---|---|
| Năm giờ chiều | Hỏi chủ chỗ ở hoặc người bán quán quen xem tối nay ở đâu có đờn |
| Sáu giờ rưỡi | Ăn tối nhẹ, mặc áo dài tay, mang kem chống muỗi |
| Bảy giờ rưỡi | Đến quán, chào người lớn, gọi trà hoặc nước, ngồi phía ngoài vòng đờn |
| Tám đến mười giờ | Nghe, vỗ tay đúng lúc, thưởng khi muốn, xin học một câu lúc nghỉ |
| Mười giờ | Chào về khi hết bài; đi xe chậm, đường quê ít đèn |
Chi phí theo tầng. Tiết kiệm: gọi một ly nước ở quán, thưởng nhỏ cho nhóm đờn. Vừa: thêm bữa tối ở quán, thưởng hậu hơn, mua quà nhỏ cho nhóm. Thoải mái: ở lại nhà vườn có buổi đờn riêng cho nhóm bạn, mời cả nhóm đờn ăn cơm cùng.
Lỗi hay gặp: tưởng một bài ban trưa ở điểm tham quan là đã nghe tài tử; nói chuyện điện thoại trong lúc người ca xuống câu; giơ máy quay sát mặt người ca; đòi bài theo ý mình; uống rượu quá rồi ca to át cả nhóm.
Câu hỏi thường gặp
Đờn ca tài tử thường có vào giờ nào?
Buổi đờn của người trong vùng thường bắt đầu sau bữa tối, khoảng bảy, tám giờ, nhất là tối cuối tuần. Ban ngày chủ yếu là các buổi đờn cho khách ở nhà vườn, điểm tham quan, thường ngắn và theo giờ của đoàn.
Không hiểu vọng cổ có nghe được không?
Được. Bạn không cần biết bài bản mới cảm được tiếng đàn và giọng ca. Hỏi người ngồi cạnh bài đang kể chuyện gì, nghe một hai câu về nội dung là đủ để theo. Cảm xúc của người ca truyền qua rất rõ.
Có nên gửi tiền thưởng cho nhóm đờn không?
Ở quán và điểm tham quan, gửi tiền thưởng là việc bình thường và được quý. Đặt vào dĩa hoặc hộp sau khi trọn câu ca. Ở nhà dân khi được mời, quà nhỏ cho cả nhóm thường phù hợp hơn tiền.
Khách lạ có được mời ca không?
Thường có, nhất là ở quán cà phê tài tử. Nếu được mời mà chưa biết ca, cảm ơn và xin nghe thêm, hoặc xin học một câu lúc nghỉ. Nếu biết ca, chọn bài ngắn và hỏi người đờn có theo được không.
Có được quay phim buổi đờn không?
Nên hỏi người lớn trong nhóm trước. Đa số đồng ý nếu bạn quay từ xa, không chiếu đèn, không chen vào vòng đờn. Nếu đăng lên mạng thì báo trước với họ và không thêm lời bình chê bai.
Mang trẻ nhỏ đi nghe tài tử buổi tối có được không?
Được nếu trẻ ngồi yên được, nhưng buổi đờn thường kéo dài và có đoạn chậm. Chọn chỗ ngồi gần lối ra để đưa trẻ ra ngoài khi trẻ quấy, tránh làm gián đoạn người đang ca.