Muốn tận mắt thấy rùa mẹ bò lên bãi đào tổ đẻ trứng, bạn phải đi qua chương trình của vườn quốc gia hoặc khu bảo tồn quản lý bãi đó, đăng ký trước, ở lại một đêm ở trạm, và chấp nhận rằng có đêm rùa không lên. Nơi được biết đến nhiều nhất là các bãi trong vườn quốc gia ở Côn Đảo, nay thuộc TP Hồ Chí Minh; mùa rùa ở đây thường rơi vào khoảng giữa năm, đông nhất vào các tháng hè.
Đây không phải buổi biểu diễn có giờ mở màn. Bạn đến làm khách của những người đang giữ bãi, theo lệnh của họ, giữ im lặng và bóng tối hàng giờ để được nhìn mười lăm phút. Bài này giúp bạn biết đăng ký thế nào, đêm ấy trôi qua ra sao, nội quy cụ thể và nên chuẩn bị gì để không làm phiền rùa lẫn người giữ bãi.
Vì sao đáng đi, và vì sao nó khác mọi chuyến tham quan
Rùa biển trưởng thành có thể bơi hàng trăm, hàng nghìn cây số giữa các vùng biển, rồi quay về đúng dải bờ nơi chúng từng nở ra để đẻ. Một con rùa mẹ nặng cả tạ lên bãi trong đêm tối, kéo thân nặng nề trên cát, dùng chân sau đào một hố sâu chừng một cánh tay người, đẻ cả trăm quả trứng tròn như quả bóng bàn, lấp lại cẩn thận rồi bò về biển. Ngồi cách đó vài mét, nghe tiếng rùa thở phì phò và tiếng cát lạo xạo, nhiều người lớn đã rơi nước mắt.
Khác với mọi chuyến tham quan, ở đây bạn không có quyền đòi hỏi. Rùa lên lúc nào, lên bãi nào, có lên hay không, không ai biết trước. Có nhóm chờ đến ba giờ sáng mới được gọi dậy; có nhóm cả đêm không gặp con nào. Kiểm lâm có thể yêu cầu cả nhóm ở yên trong nhà, không ra bãi, nếu thấy rùa đang ngập ngừng ở mép nước. Mọi việc đều xoay quanh một nguyên tắc: rùa không bị làm phiền.
Nếu may mắn, sáng sớm hôm sau bạn có thể được tham gia thả rùa con từ các ô ấp nở về biển, dưới sự hướng dẫn của kiểm lâm. Nhìn những con rùa nhỏ bằng bàn tay hối hả bò về phía sóng là một hình ảnh rất khó quên. Nhưng đó cũng là phần thưởng chứ không phải điều hứa trước.
Đi đâu, mùa nào và đăng ký ra sao
Rùa biển lên đẻ ở nhiều đoạn bờ dọc nước ta, nhưng phần lớn là bãi thuộc khu bảo vệ, khách không tự vào được. Chương trình cho khách xem rùa đẻ có tổ chức, được nhắc đến nhiều nhất, là ở vườn quốc gia tại Côn Đảo: khách đi thuyền ra một hòn đảo nhỏ có trạm kiểm lâm, ăn ngủ đơn sơ ở trạm và chờ rùa lên. Một số khu bảo tồn biển ở Nam Trung Bộ cũng có hoạt động bảo tồn rùa, nhưng không phải nơi nào cũng đón khách; hãy hỏi trực tiếp ban quản lý trước khi lên kế hoạch.
Mùa rùa ở Côn Đảo thường kéo dài khoảng từ tháng năm đến tháng mười, nhiều nhất vào khoảng tháng sáu đến tháng chín. Khung này có thể xê dịch theo năm, và chương trình có thể tạm dừng khi biển động hoặc khi cần ưu tiên cho công việc bảo tồn. Số khách mỗi đêm thường có giới hạn để không làm phiền rùa, nên mùa đông khách cần đăng ký sớm.
Cách đăng ký: liên hệ bộ phận du lịch sinh thái của vườn quốc gia, hoặc đi qua đơn vị lữ hành được vườn chấp nhận. Chuẩn bị sẵn họ tên, số định danh của từng người, ngày đi, số trẻ em kèm tuổi. Hỏi rõ: chi phí gồm những gì, thuyền đi mấy giờ, ở trạm có điện vào giờ nào, có nước ngọt tắm không, nếu biển động thì dời hay hoàn. Đặt chỗ ở trên đảo lớn cho đêm trước và đêm sau, vì thuyền có thể không đi đúng ngày.
Một đêm ở trạm diễn ra thế nào
Lịch dưới đây là nhịp thường gặp. Mỗi trạm, mỗi đêm sẽ khác tuỳ con nước và quyết định của kiểm lâm.
| Thời điểm | Việc | Bạn nên làm gì |
|---|---|---|
| Chiều | Thuyền đưa khách ra đảo nhỏ, kiểm lâm phổ biến nội quy | Nghe kỹ, hỏi những gì chưa rõ, nhất là chuyện đèn và chụp ảnh |
| Chạng vạng | Ăn tối đơn giản ở trạm, có thể được nghe giới thiệu về rùa và công việc giữ bãi | Ăn xong sớm, chuẩn bị áo dài tay, đèn đỏ nếu được phép |
| Từ tối đến khuya | Kiểm lâm đi tuần bãi, khách ở trong nhà hoặc khu chờ | Nghỉ ngơi, ngủ trước được càng tốt; không tự đi ra bãi |
| Khi có rùa | Kiểm lâm gọi khách, dẫn ra theo hàng, đứng hoặc ngồi phía sau rùa | Im lặng, không bật đèn, không chạm vào rùa, làm đúng hiệu lệnh |
| Sau khi rùa đẻ xong | Kiểm lâm có thể di dời trứng vào khu ấp, đo rùa mẹ | Đứng xa, để kiểm lâm làm việc |
| Sáng sớm | Có thể thả rùa con từ khu ấp nếu có ổ vừa nở, rồi thuyền đưa khách về | Không cầm rùa con, không đặt rùa con xuống nước hộ; để chúng tự bò |
Đêm ấy thường ngủ chập chờn. Hãy chuẩn bị tinh thần bị gọi dậy giữa giấc, ra bãi trong bóng tối rồi quay lại nằm, và hôm sau sẽ khá mệt. Đừng xếp lịch bay hay việc gấp ngay sáng hôm sau.
Nội quy khi đứng gần rùa: nên và không nên
Những điều dưới đây không phải lời khuyên lịch sự, mà là thứ quyết định rùa mẹ có đẻ hay quay đầu về biển với cả bụng trứng.
- Không bật đèn trắng, không đèn flash. Ánh sáng làm rùa mẹ hoảng và làm rùa con lạc hướng biển. Chỉ dùng đèn đỏ mờ khi kiểm lâm cho phép.
- Không đứng phía trước đầu rùa. Luôn ở phía sau, cách vài mét, ngồi thấp xuống.
- Không chạm, không vuốt, không cưỡi, không đặt trẻ ngồi gần để chụp ảnh.
- Giữ im lặng. Thì thầm nếu cần; tắt chuông điện thoại trước khi ra bãi.
- Đi theo hàng, đúng lối kiểm lâm chỉ. Trên bãi có thể đang có những ổ trứng khác dưới cát.
- Không mang đồ ăn, không xả rác trên bãi. Túi nilon trôi xuống biển là mối nguy cho rùa.
- Không mua đồ làm từ mai rùa, đồi mồi ở bất cứ đâu trong chuyến đi.
- Không tự ý tìm rùa ở các bãi khác vào ban đêm, kể cả khi người ta mời "đi xem riêng".
Nếu nhóm bạn có một người khó giữ im lặng hoặc nhất định muốn chụp ảnh có đèn, hãy nói chuyện trước khi đăng ký. Cả nhóm có thể bị yêu cầu quay về nhà nếu một người vi phạm, và tệ hơn là làm hỏng đêm đẻ của một con rùa.
Mang gì cho một đêm ở trạm trên đảo nhỏ
Trạm kiểm lâm trên đảo nhỏ thường rất đơn sơ: điện máy phát vài giờ, nước ngọt hạn chế, giường hoặc chiếu chung, muỗi và côn trùng nhiều. Mang gọn, đủ dùng:
- Áo dài tay và quần dài màu tối, mỏng, vừa che muỗi vừa không phản sáng.
- Kem chống côn trùng, thuốc bôi khi bị đốt.
- Đèn pin có chế độ đèn đỏ, hoặc dán giấy bóng đỏ lên đèn; dùng khi kiểm lâm cho phép.
- Sạc dự phòng đầy, vì có thể không có ổ cắm.
- Khăn ướt, bàn chải, một chai nước súc miệng nhỏ thay cho tắm nếu thiếu nước ngọt.
- Thuốc chống say sóng cho chặng thuyền, thuốc cá nhân, băng dán.
- Túi chống nước cho đồ điện tử khi lên xuống thuyền.
- Một túi rác nhỏ để mang toàn bộ rác của mình về.
Không cần mang đồ đắt tiền, máy ảnh lớn có đèn flash hay chân máy. Ảnh trong bóng tối gần như không chụp được; nhiều người kể rằng không có ảnh nào lại khiến họ nhìn kỹ hơn và nhớ lâu hơn.
Áp vào trường hợp của bạn
Gia đình chị Lan có con tám tuổi. Trẻ tám tuổi thường đủ lớn để hiểu luật im lặng và bóng tối, nhưng dễ buồn ngủ. Cho con ngủ sớm sau bữa tối, dặn trước rằng có thể bị gọi dậy, và nhắc con rằng rùa sợ ánh sáng. Một đứa trẻ hiểu lý do sẽ giữ luật tốt hơn người lớn.
Nhóm bạn của Minh muốn có ảnh để đăng. Nói thẳng với nhau rằng đây không phải chuyến đi để có ảnh. Nếu kiểm lâm cho phép chụp không đèn vào lúc rùa đang lấp tổ, hãy chụp nhanh và cất máy. Ảnh rùa con được thả buổi sáng thường đẹp hơn và không làm phiền ai.
Bác Tư đã nghỉ hưu, có bệnh đau khớp. Lên xuống thuyền ở đảo nhỏ có khi phải lội nước, đi trên đá. Hỏi trước điều kiện bến, mang giày lội nước đế bám, và cân nhắc nếu bác đi lại khó trên cát lún.
Người dễ say sóng. Chặng thuyền ra đảo nhỏ có thể chòng chành, nhất là buổi chiều. Uống thuốc trước, ngồi giữa thuyền, nhìn xa; nếu biển động, chấp nhận dời ngày thay vì cố đi.
Chi phí theo tầng và lỗi hay gặp
Phần lớn chi phí nằm ở vé ra đảo lớn và chỗ ở trên đảo lớn, chứ không phải đêm ở trạm. Nghĩ theo tầng như sau:
| Tầng | Gồm những gì |
|---|---|
| Tiết kiệm | Đăng ký trực tiếp với vườn quốc gia, đi theo nhóm ghép, ở nhà nghỉ bình dân trên đảo lớn trước và sau đêm xem rùa |
| Vừa | Đi qua đơn vị lữ hành được chấp nhận, có người lo vé thuyền và thủ tục, ở khách sạn tầm trung |
| Thoải mái | Gói nhiều ngày trên đảo lớn kết hợp các hoạt động khác, có chỗ ở tốt và xe đưa đón suốt chuyến |
Lỗi hay gặp: xếp chuyến xem rùa vào đêm cuối, thuyền huỷ là mất luôn; tưởng tới mùa là chắc chắn thấy rùa; mang đèn flash hoặc bật đèn điện thoại trên bãi; mua đồ trang sức đồi mồi ở chợ làm quà. Cách nghĩ đúng là bạn đang đóng góp một chút cho công việc giữ bãi và đổi lại được làm nhân chứng, nếu đêm ấy rùa chịu lên.
Câu hỏi thường gặp
Xem rùa đẻ trứng ở Côn Đảo vào tháng mấy?
Mùa rùa thường khoảng từ tháng năm đến tháng mười, nhiều nhất vào khoảng tháng sáu đến tháng chín. Khung này có thể xê dịch theo năm và chương trình có thể tạm dừng khi biển động, nên hãy hỏi vườn quốc gia trước khi đặt vé.
Đi xem rùa đẻ có chắc chắn thấy rùa không?
Không chắc. Rùa lên bãi theo tự nhiên, có đêm nhiều con, có đêm không có con nào. Đi vào giữa mùa làm tăng khả năng gặp, nhưng không ai hứa trước được. Hãy coi đêm ở trạm là trải nghiệm dù rùa có lên hay không.
Có được chụp ảnh rùa đẻ không?
Tuyệt đối không dùng đèn flash hay đèn trắng. Một số trạm cho phép chụp không đèn vào lúc nhất định, theo hiệu lệnh của kiểm lâm. Nếu kiểm lâm không cho, hãy cất máy, vì ánh sáng có thể khiến rùa mẹ bỏ tổ quay về biển.
Trẻ em có đi xem rùa đẻ được không?
Được nếu chương trình nhận trẻ em và trẻ đủ lớn để giữ im lặng, chịu được việc thức khuya và ở nơi đơn sơ. Trẻ nhỏ hơn có thể khó chịu với muỗi, thiếu điện và việc bị gọi dậy giữa đêm, nên cân nhắc kỹ.
Ngủ ở trạm kiểm lâm trên đảo có tiện nghi không?
Thường rất đơn sơ: điện máy phát vài giờ, nước ngọt hạn chế, chỗ ngủ chung, nhiều muỗi. Hãy hỏi trước điều kiện cụ thể và mang đủ đồ cá nhân, coi đây là một đêm cắm trại có mái che hơn là ở khách sạn.
Gặp rùa biển trên bãi khi không đi cùng kiểm lâm thì làm gì?
Tắt đèn, lùi ra xa, ngồi thấp ở phía sau rùa, không chạm vào rùa hay trứng, không gọi người khác tới xem. Sau đó báo cho kiểm lâm, ban quản lý khu bảo tồn hoặc chính quyền xã để họ bảo vệ ổ trứng.