Một túi thuốc cho chuyến đi xa vùng hẻo lánh cần làm được ba việc: xử lý vết thương nhỏ, giảm những khó chịu thường gặp như sốt, đau, tiêu chảy, say xe, và giữ cho người có bệnh nền không bị gián đoạn thuốc. Nó không thay được bác sĩ; nó giúp bạn qua được vài giờ đến lúc tới được nơi có cơ sở y tế, và giúp bạn nhận ra lúc nào không được chờ nữa.
Bài này không kê đơn hay liều dùng. Với thuốc uống, hãy chọn loại bạn đã từng dùng và hợp với mình, hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ trước khi mua, nhất là khi đi cùng trẻ em, người già, phụ nữ mang thai. Phần còn lại là danh sách, cách đóng gói, cách sơ cứu cơ bản và bảng những dấu hiệu buộc bạn phải đổi kế hoạch.
Vì sao vùng xa cần túi thuốc riêng
Ở thành phố, mua một hộp băng cá nhân mất năm phút. Ở một bản trên núi, giữa một đoạn đèo dài hay trên một hòn đảo nhỏ, hiệu thuốc có thể cách nhiều giờ đi đường, đóng cửa sớm, hoặc không có đúng thứ bạn cần. Trạm y tế xã thì có, nhưng thường chỉ xử lý được ca nhẹ; ca nặng phải chuyển về nơi có bệnh viện, mất thêm thời gian.
Chuyến đi một lần trong đời thường lại đúng là những nơi xa ấy: chạy xe qua đèo, ngủ nhà sàn trong bản, ngủ lều trên đảo, chèo thuyền trong vịnh. Những va chạm nhỏ là chuyện bình thường: trầy xước khi dắt xe trên dốc đất, phồng chân sau ngày đi bộ, đau bụng vì nước lạ, say sóng trên tàu, bị côn trùng đốt. Không có túi thuốc, chuyện nhỏ thành chuyện lớn vì vết thương bị bẩn, trận sốt kéo dài cả đêm, cơn tiêu chảy làm mất nước.
Túi thuốc tốt nhất là túi được chuẩn bị theo đúng nơi bạn đến và đúng người đi cùng. Đi biển cần thứ khác đi núi lạnh; đi cùng con nhỏ cần thứ khác đi với nhóm bạn trẻ. Phần dưới chia làm hai: túi chung của cả nhóm và thuốc riêng của từng người, vì đây là hai thứ hay bị lẫn vào nhau rồi cùng thiếu.
Túi chung của nhóm: danh sách kiểm
Một nhóm ba đến năm người cần một túi chung, do một người giữ và mọi người biết túi nằm ở đâu. Danh sách dưới đây là khung; điều chỉnh theo nơi đến và theo lời dược sĩ:
- Vết thương: nước muối sinh lý, dung dịch sát khuẩn, gạc vô khuẩn nhiều cỡ, băng cuộn, băng dính y tế, băng cá nhân, kéo nhỏ, nhíp.
- Phồng chân: miếng dán chống phồng, băng dính vải.
- Đau, sốt: một loại thuốc hạ sốt giảm đau thông dụng mà cả nhóm đã dùng quen.
- Tiêu hoá: gói bù nước điện giải, thuốc tiêu chảy và thuốc đau dạ dày theo tư vấn của dược sĩ.
- Dị ứng, côn trùng: thuốc chống dị ứng thông dụng, kem bôi dịu da sau côn trùng đốt, thuốc chống muỗi.
- Say tàu xe, say sóng: thuốc chống say theo tư vấn, kẹo gừng.
- Nắng và lạnh: kem chống nắng, son dưỡng, miếng giữ nhiệt nếu lên vùng cao mùa lạnh.
- Dụng cụ: nhiệt kế, găng tay y tế, chăn giữ nhiệt mỏng, đèn đeo trán, một tờ ghi chú sơ cứu.
Mua những thứ này ở nhà, kiểm hạn dùng, gỡ bớt hộp giấy cồng kềnh nhưng giữ lại tờ hướng dẫn hoặc chụp lại tên thuốc và cách dùng. Người giữ túi nên kiểm lại sau mỗi lần dùng, để biết thứ gì sắp hết mà mua bổ sung ở thị tứ kế tiếp.
Thuốc riêng của từng người: thứ không ai mượn được
Thuốc bệnh nền mang dư. Người đang dùng thuốc huyết áp, tiểu đường, tim mạch, hen, tuyến giáp mang đủ cho cả chuyến cộng thêm vài ngày dự phòng, vì chuyến đi có thể kéo dài do thời tiết. Thuốc đặc trị không dễ mua ở vùng xa.
Chia thuốc làm hai phần. Một phần trong túi đeo người, một phần trong ba lô. Mất một túi thì vẫn còn thuốc.
Mang đơn thuốc hoặc ảnh chụp đơn. Khi phải đi khám ở nơi lạ, bác sĩ cần biết bạn đang dùng gì. Ảnh chụp vỏ thuốc có tên hoạt chất cũng giúp.
Thuốc cần giữ lạnh. Một số thuốc như insulin cần bảo quản đặc biệt. Hỏi bác sĩ cách mang khi đi nhiều ngày, mang túi giữ lạnh phù hợp, và báo chỗ ở để nhờ tủ lạnh.
Thuốc cấp cứu cho người dị ứng nặng hoặc hen. Người có tiền sử dị ứng nặng hay hen phải mang thuốc cấp cứu bác sĩ đã kê, và cho người đi cùng biết thuốc ở đâu, dùng thế nào.
Trẻ em dùng thuốc riêng, liều riêng. Không bẻ thuốc người lớn cho trẻ. Mang thuốc dạng dành cho trẻ theo tư vấn bác sĩ, kèm dụng cụ đo liều.
Sơ cứu những tình huống hay gặp trên đường
Bảng dưới là các bước đầu tiên phổ biến. Nó không thay khoá học sơ cứu; nếu có dịp, một buổi học sơ cứu cơ bản trước chuyến đi đáng giá hơn mọi danh sách.
| Tình huống | Làm ngay | Đi khám khi |
|---|---|---|
| Trầy xước khi ngã xe | Rửa sạch bằng nước sạch hoặc nước muối, gỡ sạn, sát khuẩn, băng | Vết thương sâu, bẩn, chảy máu không cầm, hoặc sưng đỏ, có mủ sau đó |
| Bỏng ống xả xe máy | Xả nước mát sạch lên vết bỏng khoảng mười lăm đến hai mươi phút, không bôi kem đánh răng hay mỡ, che gạc sạch | Bỏng rộng, phồng lớn, ở mặt, tay, khớp, hoặc ở trẻ nhỏ |
| Say tàu xe, say sóng | Ngồi nơi thoáng, nhìn xa về phía chân trời, uống từng ngụm nước | Nôn liên tục không uống được nước |
| Tiêu chảy | Uống bù nước điện giải từng ngụm, ăn nhẹ | Sốt cao, phân có máu, lả người, trẻ nhỏ hay người già mất nước |
| Côn trùng đốt, vắt cắn | Gỡ vắt nhẹ nhàng, rửa sạch, ấn cầm máu, bôi dịu | Sưng lan rộng, khó thở, nổi mề đay toàn thân: cấp cứu ngay |
| Cảm nắng, mệt nóng | Vào chỗ mát, nới quần áo, chườm mát, uống nước | Lú lẫn, ngừng ra mồ hôi, sốt cao: cấp cứu ngay |
Ghi chú chung: với mọi chấn thương đầu sau ngã xe, kể cả khi người bị ngã nói không sao, hãy theo dõi kỹ trong những giờ sau. Đau đầu tăng dần, nôn, buồn ngủ bất thường, nói lẫn là dấu hiệu phải đến cơ sở y tế ngay, không chờ sáng.
Đóng gói túi thuốc cho mưa, sông và biển
Túi thuốc vô dụng nếu ướt sũng hoặc không ai tìm thấy lúc cần. Vài bước đóng gói:
- Chia túi chung thành ba ngăn túi khoá kéo trong: vết thương, thuốc uống, dụng cụ. Ai mở cũng thấy ngay.
- Đặt cả ba vào một túi chống nước có màu nổi, dễ nhận ra trong ba lô.
- Để túi ở chỗ lấy được trong vòng một phút: ngăn trên của ba lô, không đè dưới đáy.
- Với xe máy, để một bộ nhỏ gồm băng, gạc, sát khuẩn ở cốp hay túi đeo của người lái, phòng khi xe tách đoàn.
- Khi ra đảo hay đi thuyền, bọc thêm một lớp túi kín, vì nước biển làm hỏng thuốc nhanh.
- Mỗi tối kiểm lại, bổ sung thứ đã dùng, và ghi ra những gì cần mua.
Cho mọi người trong nhóm biết túi ở đâu. Người giữ túi không phải lúc nào cũng ở gần người bị thương.
Lúc phải dừng chuyến hoặc quay về
Đây là phần khó nhất của mọi chuyến đi xa: chấp nhận rằng hôm nay không đi tiếp. Bảng dưới gom những dấu hiệu nên được coi là quyết định sẵn, không bàn cãi tại chỗ, vì lúc mệt và tiếc chuyến, người ta hay đánh giá thấp mức nặng.
| Dấu hiệu | Quyết định | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đau ngực, khó thở, ngất, yếu nửa người | Gọi cấp cứu, đến cơ sở y tế ngay | Không tự lái xe đưa đi nếu có thể gọi được xe khác |
| Chấn thương đầu có nôn, lẫn, buồn ngủ bất thường | Đến cơ sở y tế ngay, kể cả ban đêm | Không để người đó ngủ một mình đêm ấy |
| Sốt cao kéo dài hơn một ngày ở vùng xa | Dừng chặng, về nơi có bác sĩ | Ghi nhiệt độ theo giờ để kể với bác sĩ |
| Tiêu chảy, nôn không giữ được nước | Dừng, bù nước, đi khám nếu không cải thiện | Trẻ em và người già mất nước rất nhanh |
| Vết thương sưng đỏ lan, có mủ, sốt | Đi khám trong ngày | Dấu hiệu nhiễm trùng, không tự xử lý tiếp |
| Người lái quá mệt, run tay, thiếu ngủ | Nghỉ lại, không chạy đèo hôm đó | Mệt là nguyên nhân âm thầm của nhiều vụ ngã xe |
Thoả thuận bảng này với cả nhóm trước khi khởi hành. Khi đã có quy ước sẵn, người mệt không phải ngại nói, và người khác không phải đóng vai người làm hỏng chuyến đi. Ngày nghỉ đệm trong lịch trình chính là để dùng cho những lúc như thế.
Gia đình ra đảo, nhóm chạy đèo: túi thuốc trong thực tế
Gia đình chị Lan đi tàu ra một đảo nhỏ ba ngày với con mười tuổi. Ngoài túi chung, chị mang thuốc hạ sốt dạng cho trẻ đúng cân nặng, thuốc chống say sóng theo lời bác sĩ, gói bù nước, kem chống nắng, và tìm hiểu trước trên đảo có trạm y tế ở đâu, chuyến tàu về đất liền gần nhất mấy giờ.
Nhóm bạn của Minh chạy xe đèo sáu ngày. Họ để túi chung ở xe giữa đoàn, mỗi xe một bộ băng nhỏ, và một người trong nhóm học buổi sơ cứu cơ bản trước khi đi. Ngày thứ ba, một người chạm ống xả khi dắt xe xuống dốc; họ xả nước mát đủ lâu, che gạc, và vết bỏng nhỏ khô dần trong mấy ngày sau.
Lỗi hay gặp: mang thuốc mà không biết dùng, vì mua theo danh sách trên mạng; để túi dưới đáy ba lô buộc trên xe; dùng chung thuốc kê đơn của người khác; coi nhẹ chấn thương đầu vì người ngã vẫn tỉnh; và tiếc chuyến đi nên cố đi tiếp khi đang sốt cao. Người bệnh cần nghỉ thì cả nhóm dừng lại một ngày, hoặc đưa người đó về; chuyến đi một lần trong đời không đáng bằng sức khoẻ của một người bạn.
Câu hỏi thường gặp
Túi thuốc đi du lịch vài ngày có cần mang kháng sinh không?
Không nên tự mang và tự dùng kháng sinh nếu không có chỉ định của bác sĩ. Dùng sai làm bệnh khó chữa hơn. Nếu bác sĩ của bạn kê sẵn cho chuyến đi đặc biệt dài và xa, mang theo đúng hướng dẫn đó.
Bị bỏng ống xả xe máy có nên bôi kem đánh răng không?
Không. Kem đánh răng, mỡ, nước mắm không làm mát vết bỏng mà còn làm bẩn và khó xử lý sau. Xả nước mát sạch khoảng mười lăm đến hai mươi phút, che gạc sạch, đi khám nếu vết bỏng rộng hoặc phồng lớn.
Vắt cắn khi đi rừng thì gỡ thế nào?
Gỡ nhẹ phần đầu bám vào da, không giật mạnh. Sau đó rửa sạch, ấn gạc cầm máu vì vết vắt cắn có thể rỉ máu khá lâu. Mang tất chống vắt và quần dài khi đi đường rừng ẩm sẽ giảm đáng kể chuyện này.
Đi cùng người già thì túi thuốc cần thêm gì?
Thêm thuốc bệnh nền mang dư, đơn thuốc, máy đo huyết áp hoặc đường huyết nếu đang dùng, và thông tin bệnh án tóm tắt. Hỏi bác sĩ của người đó về những dấu hiệu cần dừng chuyến và đi khám.
Khi nào nên huỷ phần còn lại của chuyến đi vì sức khoẻ?
Khi có dấu hiệu nặng như khó thở, đau ngực, sốt cao kéo dài, chấn thương đầu có nôn hay lẫn, mất nước không uống được, hoặc người bệnh không còn đủ sức. Đưa người bệnh đến cơ sở y tế trước, chuyện chuyến đi tính sau.
Có cần học sơ cứu trước khi đi phượt không?
Rất nên, nhất là người đi đầu hoặc trưởng nhóm. Một buổi học sơ cứu cơ bản giúp bạn biết cầm máu, xử lý bỏng, đặt người bất tỉnh đúng tư thế và gọi cấp cứu đúng cách, những thứ đọc bài khó thay được.