Leo vách đá ngoài trời lần đầu nên là một buổi học nhập môn có người hướng dẫn, leo theo kiểu dây treo sẵn từ đỉnh tuyến: dây đi từ đai của bạn lên một điểm neo trên cao rồi xuống tay người giữ dây, nên nếu trượt tay bạn chỉ tụt xuống một đoạn ngắn rồi treo lơ lửng. Người mới hoàn toàn leo được những tuyến dễ chỉ sau nửa giờ hướng dẫn. Ở Việt Nam, vùng có nhiều tuyến leo được khai thác nhất là đảo đá vôi Cát Bà (thuộc thành phố Hải Phòng), ngoài ra có vài khu leo quanh Đà Lạt (nay thuộc tỉnh Lâm Đồng) và tường leo nhân tạo ở các thành phố lớn.
Vách đá ngoài trời khác tường leo trong nhà ở chỗ không có tay cầm nhựa màu chỉ đường: bạn phải tự đọc đá, tìm gờ cho ngón tay, khe cho mũi giày. Cái thú nằm ở đó, và cái rủi ro cũng vậy, vì điểm neo, dây và người giữ dây đều phải đúng. Bài này giúp bạn biết một buổi học diễn ra thế nào, kiểm tra an toàn ra sao, mùa nào đá khô, mang gì và tránh những lỗi người mới hay mắc.
Leo dây treo từ trên là gì và vì sao hợp với người mới
Có nhiều kiểu leo, nhưng người mới chỉ cần biết hai. Kiểu thứ nhất là dây treo từ trên: người hướng dẫn đã lên đỉnh tuyến và gắn dây qua một điểm neo cố định, bạn leo lên phía điểm neo, người giữ dây ở dưới thu dây liên tục. Trượt tay thì bạn chỉ tụt một đoạn rất ngắn. Kiểu thứ hai là leo dẫn: người leo mang dây lên, móc vào từng móc neo trên vách; trượt tay thì rơi xa hơn nhiều. Kiểu thứ hai chỉ dành cho người đã học bài bản.
Với kiểu dây treo từ trên, nỗi lo lớn nhất của người mới là sợ độ cao và mỏi tay, không phải rơi. Bạn có thể dừng giữa vách, ngồi vào đai nghỉ, nhờ người giữ dây hạ xuống bất cứ lúc nào. Vì thế đây là kiểu leo hợp với cả trẻ lớn, người trung niên và người chưa từng chơi thể thao.
Hãy hỏi rõ ngay từ lúc đặt: buổi học dùng dây treo từ trên cho tất cả tuyến không. Nếu người hướng dẫn đề nghị bạn thử leo dẫn ngay buổi đầu, hãy từ chối lịch sự. Một buổi thứ hai, thứ ba sau khi đã quen đai và dây mới là lúc nghĩ đến chuyện đó.
Một buổi học nhập môn diễn ra thế nào
Một buổi nửa ngày thường gồm phần học trên mặt đất và ba đến năm lượt leo trên các tuyến dễ. Trình tự quen thuộc như sau.
- Đi tới chân vách, thường phải đi bộ hoặc đi thuyền một đoạn; người hướng dẫn giới thiệu khu vực, chỉ chỗ đá rơi và lối thoát.
- Mặc đai, đội mũ, thử giày leo đúng cỡ; người hướng dẫn kiểm đai của từng người.
- Học thắt nút số tám nối dây vào đai, học tư thế đứng trên vách: dồn sức vào chân, tay chỉ giữ thăng bằng.
- Học hiệu lệnh giữa người leo và người giữ dây: sẵn sàng, leo đi, căng dây, hạ xuống.
- Leo tuyến dễ nhất, lên một đoạn rồi tập ngồi vào đai và được hạ xuống, để tin vào dây.
- Leo các tuyến khó dần, nghỉ giữa các lượt, uống nước, xoa tay.
- Nếu buổi học có phần giữ dây, bạn được tập giữ dây cho bạn mình dưới sự kèm sát của người hướng dẫn, người hướng dẫn luôn cầm phần đuôi dây.
Bước tập ngồi vào đai lúc mới lên vài mét là bước quan trọng nhất về mặt tâm lý. Khi đã thấy dây giữ mình chắc thế nào, bạn sẽ leo bằng chân thay vì bám chặt bằng tay vì sợ.
Kiểm tra chéo trước mỗi lượt leo
Ở bất cứ khu leo nghiêm túc nào, hai người luôn kiểm tra cho nhau trước khi người leo rời mặt đất. Học thuộc năm điểm này và nói to khi kiểm, kể cả khi đã leo nhiều lần.
- Đai: khoá đai đã cài kín và gập ngược đúng cách, dây đai chân không xoắn, vừa sát người.
- Nút: nút số tám đã thắt đủ, gọn, luồn qua cả hai vòng đai của người leo, đầu dây thừa đủ dài.
- Khoá móc của người giữ dây: đã khoá, cổng khoá không bị chạm vào đá hay đai.
- Thiết bị hãm dây: dây luồn đúng chiều, thử kéo mạnh một cái thấy hãm lại.
- Đuôi dây: có nút chặn ở đầu dây còn lại, để dây không tuột khỏi thiết bị hãm khi hạ người leo xuống từ trên cao.
Đừng ngại kiểm lại cả đai của người hướng dẫn. Người làm nghề có trách nhiệm sẽ vui vẻ để bạn kiểm, vì chính họ cũng làm thế với bạn leo của mình. Một nút số tám thắt dở do mải nói chuyện là kiểu sai đã gây ra nhiều tai nạn trong giới leo.
Kỹ thuật cơ bản trên đá thật
Chân đẩy, tay giữ. Người mới hay kéo người lên bằng tay như leo xà. Hãy coi chân là động cơ: tìm bậc cho chân trước, đứng thẳng lên trên chân, tay chỉ giữ cho người không ngả ra sau.
Đặt mũi giày, không đặt cả bàn. Đầu ngón chân cái đặt lên gờ nhỏ chắc hơn cả bàn chân đặt bẹt. Nhìn chân mình mỗi lần đặt, đặt chính xác rồi mới chuyển trọng lượng.
Duỗi tay khi nghỉ. Treo người trên cánh tay duỗi thẳng đỡ mỏi hơn nhiều so với co tay. Khi dừng nghỉ, hạ hông sát vách, tay thẳng, lắc nhẹ từng tay cho máu lưu thông.
Thở ra khi bước khó. Người hồi hộp hay nín thở, cơ căng cứng rất nhanh. Thở ra chậm khi với lên một gờ xa giúp người mềm và giữ thăng bằng tốt hơn.
Đọc tuyến từ dưới đất. Trước khi leo, đứng lùi ra vài bước nhìn lên, tìm những chỗ đá sẫm màu hơn hoặc có vết phấn trắng của người leo trước; đó thường là chỗ bám tốt.
Mùa đá khô, thời tiết và chỗ leo
Đá khô là điều kiện đầu tiên. Đá vôi ướt rất trơn. Sau mưa, vách cần vài giờ đến một ngày nắng để khô, tuỳ hướng vách. Mùa mưa ẩm ở miền Bắc, có những tuần đá không khô hẳn.
Vùng đá vôi ven biển phía Bắc. Khoảng mùa thu và mùa xuân là dễ chịu nhất: không quá nóng, ít mưa. Giữa hè nắng gắt, chỉ leo được vào sáng sớm và chiều muộn trên vách khuất nắng.
Cao nguyên quanh Đà Lạt. Mùa khô hợp hơn, buổi sáng mát, buổi chiều có thể có mưa rào ngắn.
Đá rơi là rủi ro ít người nghĩ tới. Luôn đội mũ ở chân vách, kể cả khi không leo. Không đứng ngay dưới người đang leo. Nghe tiếng hô báo đá thì áp sát vào vách, không ngẩng lên nhìn.
Nóng và côn trùng. Vách ven biển ban trưa có thể rất nóng, đá nóng làm tay ra mồ hôi và trơn. Mang thuốc chống côn trùng vì chân vách thường có cây cối rậm.
Mang gì và chọn người hướng dẫn
Đơn vị thường cho thuê đai, mũ, dây, thiết bị và giày. Bạn tự chuẩn bị phần còn lại:
- Quần co giãn hoặc quần thể thao dài vừa, không quá rộng ống; áo thun thấm mồ hôi.
- Giày đi bộ để đi tới chân vách, giày leo thuê sẽ chật hơn giày thường, là bình thường.
- Nước uống ít nhất một lít rưỡi, đồ ăn nhẹ, kem chống nắng, thuốc chống côn trùng.
- Băng dán vết thương nhỏ, móng tay cắt ngắn từ hôm trước, không đeo nhẫn và vòng tay.
- Câu hỏi cho người hướng dẫn: đã được đào tạo dựng điểm neo và cứu hộ trên vách chưa, thiết bị thay mới khi nào, có bảo hiểm tai nạn cho học viên không, mỗi người hướng dẫn kèm tối đa mấy học viên?
Đừng thuê dây và đai của người không quen biết rồi tự ra vách leo với bạn bè chỉ vì đã từng leo tường trong nhà. Dựng điểm neo trên đá thật là kỹ năng riêng, sai một chi tiết là cả hệ thống không giữ được người.
Áp vào trường hợp của bạn và lỗi hay gặp
Nhóm bạn của Minh từng leo tường trong nhà vài lần. Vẫn nên học một buổi ngoài trời có hướng dẫn trước. Đá thật cần đọc gờ, đặt chân khác hẳn tay cầm nhựa. Buổi thứ hai có thể nhờ người hướng dẫn kèm giữ dây cho nhau.
Gia đình chị Lan có hai con mười và mười ba tuổi. Leo dây treo từ trên hợp với trẻ, nhiều khu có tuyến rất dễ. Người lớn không tự giữ dây cho con ở buổi đầu; để người hướng dẫn giữ.
Lỗi hay gặp. Leo bằng tay, kéo người lên, mười phút sau cẳng tay căng cứng không mở ngón ra được. Nhìn lên đỉnh thay vì nhìn chân. Không ăn trưa vì hồi hộp. Và lỗi nguy hiểm nhất: bỏ qua kiểm tra chéo vì vội hoặc vì ngại.
Bác Tư năm mươi lăm tuổi, đau vai cũ. Báo người hướng dẫn trước, chọn tuyến dựng đứng vừa phải có nhiều bậc cho chân, tránh tuyến phải kéo tay qua mái đá. Leo ít lượt, nghỉ dài, dừng ngay khi vai nhói.
Chi phí theo tầng
Chi phí chủ yếu nằm ở người hướng dẫn và thiết bị thuê; đi lại tới vùng đảo đá vôi cũng là khoản đáng kể.
| Tầng | Gồm gì | Hợp với ai |
|---|---|---|
| Tiết kiệm | Buổi leo nửa ngày theo nhóm ghép, thuê đủ đồ | Sinh viên, người muốn biết mình có thích môn này không |
| Vừa | Buổi trọn ngày có học giữ dây, nhóm nhỏ, ăn trưa | Người muốn leo tiếp lâu dài, cặp đôi |
| Thoải mái | Hai ngày học riêng, kết hợp đi thuyền ra vách ven vịnh | Nhóm bạn muốn một chuyến leo trọn vẹn |
Nếu thấy mình thích, khoản đầu tư đầu tiên nên là đôi giày leo vừa chân, rồi mới đến đai. Dây và thiết bị dựng điểm neo nên mua sau khi đã học bài bản và có bạn leo cố định. Giữa hai tầng, khoản chênh đáng trả nhất là nhóm nhỏ: ít người hơn nghĩa là bạn được leo nhiều lượt hơn và người hướng dẫn nhìn kỹ hơn từng bước chân của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Chưa từng leo bao giờ có leo vách đá ngoài trời được không?
Được, nếu đi buổi học nhập môn có người hướng dẫn và leo kiểu dây treo từ trên. Tuyến dễ chỉ cần sức khoẻ bình thường; phần lớn người mới leo được hết vài tuyến ngay trong buổi đầu.
Leo vách đá có nguy hiểm không?
Có rủi ro nếu điểm neo, nút dây hoặc người giữ dây sai. Với người hướng dẫn được đào tạo, thiết bị tốt, kiểm tra chéo trước mỗi lượt và đội mũ ở chân vách, rủi ro giảm rất nhiều.
Sợ độ cao có leo được không?
Nhiều người sợ độ cao vẫn leo được vì chỉ nhìn vào vách trước mặt. Hãy tập ngồi vào đai ngay khi mới lên vài mét để tin vào dây, và leo đến đâu thì dừng đến đó, không ai bắt phải lên đỉnh.
Mùa nào leo vách đá ven biển phía Bắc đẹp?
Thường là mùa thu và mùa xuân, trời mát và ít mưa. Giữa hè vẫn leo được vào sáng sớm và chiều muộn trên vách khuất nắng. Sau mưa cần chờ đá khô.
Có cần mua đồ riêng không?
Buổi đầu thì không, đơn vị cho thuê đủ. Nếu muốn leo tiếp, đôi giày leo vừa chân là món nên mua đầu tiên, tiếp đến là đai và mũ. Dây và thiết bị dựng điểm neo để sau khi đã học bài bản.
Trẻ em bao nhiêu tuổi thì leo được?
Trẻ lớn đủ để mặc vừa đai trẻ em và hiểu hiệu lệnh thường leo được dây treo từ trên. Mỗi đơn vị có giới hạn riêng; người giữ dây cho trẻ ở buổi đầu nên là người hướng dẫn.