Muốn thấy chợ nổi đúng nghĩa, bạn phải có mặt trên sông trong khoảng từ năm đến bảy giờ sáng, chọn một chợ còn nhiều ghe sỉ, đi bằng xuồng nhỏ thay vì tàu lớn, và ăn sáng ngay trên mặt nước. Đến lúc tám, chín giờ là ghe đã nhổ neo về, chỉ còn mấy chiếc bán nước ngọt cho khách; người đến trễ thường về nói chợ nổi "không có gì", trong khi thật ra họ chỉ thấy phần đuôi của buổi chợ.
Bài này giúp bạn chọn giữa các chợ còn họp, xếp giờ dậy và giờ ra bến, thuê xuồng sao cho không bị ép, mua bán và ăn uống trên ghe cho đúng cách người ở đây vẫn làm, cùng những điều về an toàn khi trời còn tối và nước chảy mạnh. Chuyện chợ nổi hình thành ra sao, cây bẹo treo gì, có nhiều bài khác đã kể; ở đây chỉ lo phần bạn cần để có một buổi sáng trên sông đáng nhớ.
Vì sao đáng dậy từ bốn giờ sáng cho một buổi chợ
Chợ nổi là nơi hiếm hoi trong nước mà bạn được ngồi giữa một cuộc mua bán thật, không phải một màn trình diễn dựng cho khách. Ghe sỉ chở bí đỏ, khoai lang, dứa, bắp cải từ các vùng xa về, neo giữa dòng; thương lái đi xuồng nhỏ len giữa các mạn ghe, trả giá, ném từng trái lên khoang. Tiếng máy nổ, tiếng gọi nhau, mùi khói bếp từ ghe bán hủ tiếu, ánh sáng đầu ngày rơi trên nước đục phù sa. Đó là thứ không xem được qua ảnh.
Cái đáng trải qua không chỉ là cảnh. Bạn sẽ thấy người miền Tây sống với con sông ra sao: ghe là nhà, có võng, có chậu kiểng, có con chó nằm ở mũi, có đứa nhỏ ngồi đánh răng múc nước sông. Người ta không giấu cái nghèo, cũng không phô cái khéo, cứ thế làm việc. Ngồi trên xuồng ăn tô hủ tiếu trong lúc mặt trời lên, nhiều người kể lại rằng đó là bữa sáng họ nhớ lâu nhất trong cả chuyến xuyên Việt.
Cái mệt cũng cần nói trước. Bạn phải dậy lúc trời còn tối, đi ra bến khi đường vắng, ngồi xuồng thấp sát mặt nước hơn một tiếng, nắng lên nhanh và gắt. Người say sóng nhẹ cũng có thể khó chịu khi tàu lớn đi ngang tạo sóng. Nếu chấp nhận được chừng ấy, buổi sáng này đáng hơn nhiều lần so với một buổi chiều tham quan được sắp sẵn.
Năm chợ nổi còn họp: chọn chợ theo kiểu chuyến đi
Không phải chợ nào cũng còn đông như hình bạn từng thấy. Đường bộ mở rộng, cầu nối các cù lao, xe tải chở hàng thay ghe, nên nhiều chợ thưa dần mỗi năm. Bảng dưới đây so theo hướng chung; trước khi đi, hỏi người ở địa phương hoặc chủ chỗ ở xem chợ năm đó còn bao nhiêu ghe.
| Chợ | Vị trí (tỉnh nay) | Hợp với ai | Điều cần biết |
|---|---|---|---|
| Cái Răng | TP Cần Thơ | Người đi lần đầu, cần chỗ dễ đến, có nhiều xuồng cho thuê | Đông nhất nhưng cũng nhiều tàu khách nhất; ra sớm trước sáu giờ mới thấy cảnh mua sỉ |
| Phong Điền | TP Cần Thơ | Người thích chợ nhỏ, yên, gần miệt vườn | Họp sớm và tan sớm, ghe thưa; nên kết hợp chèo vào rạch nhỏ |
| Ngã Năm | Vùng Ngã Năm, nay thuộc TP Cần Thơ | Người muốn thấy chợ ít khách, nơi năm ngả sông gặp nhau | Đường xa hơn, chợ thưa hơn nhiều so với trước; nên hỏi kỹ tình hình |
| Cái Bè | Vùng Cái Bè, nay thuộc tỉnh Đồng Tháp | Người đi từ TP Hồ Chí Minh trong ngày | Chợ đã thưa, nhưng đi kèm được cù lao trái cây gần đó |
| Long Xuyên | Tỉnh An Giang | Người đi về hướng Châu Đốc, muốn chợ ít người lạ | Khách du lịch ít, cần tự hỏi xuồng ở bến, giao tiếp chậm rãi |
Nếu chỉ có một sáng duy nhất, Cái Răng vẫn là lựa chọn an toàn vì dễ thuê xuồng và chắc chắn có cảnh mua bán. Nếu có hai sáng, nên đi Cái Răng trước rồi Phong Điền sáng sau để so: một chợ ồn ã, một chợ lặng, mỗi chợ cho bạn một cảm giác riêng.
Một buổi sáng mẫu, tính ngược từ giờ chợ đông
Nhóm bạn của Minh, bốn người, ngủ ở trung tâm Cần Thơ, muốn đi Cái Răng rồi về kịp trả phòng. Họ xếp giờ như sau, bạn chỉnh theo chợ của mình:
- Tối hôm trước. Hẹn xuồng qua chủ chỗ ở hoặc ra bến hỏi trực tiếp, chốt giờ đón, số người, có áo phao không, đi mấy tiếng, ghé những đâu. Để sẵn áo khoác mỏng, mũ, nước, tiền lẻ.
- Bốn giờ rưỡi. Dậy, rửa mặt, không ăn no, chỉ uống chút nước ấm. Ăn quá no rồi ngồi xuồng dễ khó chịu.
- Năm giờ. Có mặt ở bến. Trời còn tối, xuồng chạy chậm, ánh đèn bờ còn sáng. Đây là lúc nên ngồi yên, cất điện thoại, nhìn sông thức dậy.
- Năm rưỡi đến sáu rưỡi. Vào giữa chợ khi ghe sỉ đang bán. Xin xuồng chạy chậm, len giữa các ghe, ghé một ghe trái cây mua vài trái ăn liền.
- Sáu rưỡi. Gọi ghe hủ tiếu hoặc bánh canh cập mạn, ăn sáng ngay trên xuồng, uống ly cà phê từ ghe nhỏ.
- Bảy giờ đến tám giờ. Rẽ vào một con rạch nhỏ hoặc ghé lò bánh hủ tiếu ven sông, rồi về bến trước khi nắng gắt.
Đi chợ xa hơn như Ngã Năm thì phải xuất phát từ khi trời còn khuya hoặc ngủ lại gần chợ một đêm. Đừng cố chạy xe máy đường lạ trong bóng tối chỉ để kịp giờ chợ; ngủ gần là lựa chọn an toàn hơn và bạn cũng được ngủ thêm.
Thuê xuồng, ghe: chọn loại nào và hỏi những gì
Có ba kiểu: tàu lớn chở cả đoàn, xuồng máy nhỏ chở vài người, và xuồng chèo tay chỉ chạy được quãng ngắn trong rạch. Với chợ nổi, xuồng máy nhỏ là vừa nhất: đủ nhanh để vào chợ đúng giờ, đủ nhỏ để len giữa các ghe và cập mạn mua đồ. Trước khi xuống xuồng, hỏi rõ mấy điều sau:
- Đi bao lâu, đi những chợ nào, có ghé rạch nhỏ hay lò bánh không, tính tiền theo xuồng hay theo đầu người.
- Trên xuồng có đủ áo phao cho từng người không, có loại cho trẻ nhỏ không; nếu không có thì đừng đi.
- Xuồng có mui che nắng, che mưa không; ghế ngồi có tựa không, nhất là khi đi cùng người lớn tuổi.
- Người lái có chạy chậm khi vào giữa chợ và khi có tàu lớn đi ngang không; nói trước là bạn muốn đi thong thả.
- Giá đã gồm mọi thứ chưa, hay sẽ có phần "ghé điểm" bị dẫn vào mua đồ. Bạn có quyền nói không ghé.
- Nếu trời mưa lớn hay có giông thì xử lý thế nào, có hoãn được không, có mất tiền cọc không.
Câu nên nói khi trả giá: "Tụi con đi bốn người, muốn ở chợ lâu một chút rồi vô rạch, anh tính giùm trọn xuồng." Câu không nên nói: "Rẻ nhất bao nhiêu?" ngay câu đầu tiên, vì người lái sẽ đưa gói ngắn nhất và chạy cho xong.
Mua, ăn và cư xử trên ghe người ta
Nhìn cây bẹo, rồi hỏi. Ghe sỉ treo trái mẫu trên cây sào cao để báo mình bán gì. Bạn có thể nhờ người lái cập mạn hỏi mua lẻ vài trái, nhưng nhớ rằng ghe sỉ bán theo tạ, theo chục, mua lẻ là họ chiều khách. Mua vài trái, trả gọn, cảm ơn, đừng kỳ kèo từng đồng lẻ.
Ăn trên xuồng phải giữ tô cho chắc. Ghe hủ tiếu cập sát, người bán đưa tô qua mạn. Hai tay cầm tô, đặt lên đầu gối hoặc ván ngồi, đợi xuồng thôi lắc mới ăn. Trả tô trực tiếp cho người bán, đừng thả gì xuống sông, kể cả vỏ trái cây hay ly nhựa.
Chụp ảnh người ta đang làm việc thì hỏi một tiếng. Người trên ghe thường cười và gật đầu, nhưng không ai thích bị dí máy vào mặt lúc đang khiêng hàng. Đứng xa, chụp cảnh rộng là đủ đẹp; chụp gần thì hỏi trước, nếu họ khoát tay thì thôi.
Đừng trèo sang ghe khác. Có người muốn bước sang ghe sỉ để chụp ảnh đứng giữa đống bí. Hai mạn ghe lệch nhau, ván trơn, khoảng hở giữa hai ghe là nơi rơi xuống nguy hiểm nhất. Chỉ sang ghe khi chủ ghe mời và người lái giữ xuồng sát.
Mua thêm một ít cho người lái. Một ly cà phê, một tô hủ tiếu mời người lái là cử chỉ được quý. Họ dậy sớm hơn bạn, và một người lái vui vẻ sẽ dẫn bạn vào những con rạch mà tour không vào.
Giữ an toàn trên sông lúc trời còn tối
Chợ nổi không phải trò mạo hiểm, nhưng mặt sông rộng, nước chảy, nhiều ghe lớn qua lại, lại đi lúc thiếu sáng. Vài tình huống dưới đây nên nghĩ trước:
| Tình huống | Nên làm |
|---|---|
| Xuồng không có áo phao | Không đi, đổi xuồng khác; trẻ nhỏ, người không biết bơi phải mặc áo phao suốt chuyến, không chỉ để dưới ghế |
| Tàu lớn đi ngang tạo sóng | Ngồi thấp, giữ tay vào mạn, không đứng dậy chụp ảnh; nhắc người lái quay mũi xuồng đón sóng |
| Trời mưa giông, gió mạnh | Hoãn chuyến hoặc rút ngắn; giông trên sông rộng làm sóng lên rất nhanh, xuồng nhỏ không chịu được lâu |
| Điện thoại, máy ảnh | Đeo dây vào cổ tay, cho vào túi chống nước khi không dùng; đồ rơi xuống sông là không vớt được |
| Lên xuống xuồng ở bến | Bước vào giữa xuồng, hạ thấp người, một tay vịn; đừng nhảy, đừng dẫm lên mép xuồng |
| Người say sóng | Ngồi giữa xuồng, nhìn xa về phía bờ, ăn nhẹ trước khi đi, mang theo thuốc nếu biết mình dễ say |
Nếu nhóm có người lớn tuổi hay trẻ dưới sáu tuổi, chọn xuồng có mui và ghế tựa, đi ngắn khoảng hai tiếng, không vào rạch hẹp nhiều cây đổ. Nói rõ với người lái từ đầu để họ chạy chậm suốt đường.
Chi phí theo tầng và những lỗi khiến buổi chợ hỏng
Không ghi giá cụ thể vì giá thay đổi theo năm, theo mùa và theo chợ. Hãy hình dung ba tầng như sau:
| Tầng | Cách đi | Phù hợp |
|---|---|---|
| Tiết kiệm | Ghép xuồng với khách khác ở bến, đi khoảng hai tiếng, ăn sáng trên ghe | Sinh viên, người đi một mình, chịu được dậy sớm và ít chỗ dừng |
| Vừa | Thuê trọn xuồng máy nhỏ cho nhóm, ba đến bốn tiếng, ghé rạch nhỏ và lò bánh | Nhóm bạn, gia đình muốn thong thả |
| Thoải mái | Ngủ gần chợ, thuê xuồng có mui, ghế tựa, người lái quen đường, đi hai chợ trong hai sáng | Người lớn tuổi, người muốn chụp ảnh kỹ |
Những lỗi hay gặp: đến lúc tám giờ rồi thất vọng; đi tàu lớn ồn ào nên chỉ thấy chợ từ xa; tin quảng cáo ảnh cũ nên chọn chợ đã gần như tan; không hỏi trước nên bị dẫn vào mấy điểm bán hàng mất cả tiếng; mặc áo trắng và dép trơn rồi lấm lem, trượt chân ở bến. Tránh được năm điều này là buổi sáng của bạn đã hơn phần lớn người đi lần đầu.
Câu hỏi thường gặp
Chợ nổi họp vào giờ nào là đông nhất?
Thường từ khoảng năm giờ đến bảy giờ sáng là lúc ghe sỉ mua bán nhiều nhất. Sau tám giờ, ghe lớn bắt đầu về, chợ chỉ còn ghe bán đồ ăn uống cho khách. Mỗi chợ có lệch một chút, nên hỏi người địa phương năm đó.
Đi chợ nổi có cần đặt xuồng trước không?
Không bắt buộc, vì ở bến lớn luôn có xuồng chờ khách. Nhưng đặt trước từ tối hôm trước giúp bạn chốt giờ đón, hỏi kỹ áo phao, lộ trình và giá, không phải mặc cả vội vàng lúc trời tối ở bến.
Trẻ nhỏ đi chợ nổi có an toàn không?
Được nếu xuồng có áo phao vừa cỡ trẻ, có mui che, đi ngắn và chạy chậm. Trẻ phải mặc áo phao suốt chuyến và ngồi giữa người lớn. Nếu trời giông hoặc xuồng không có áo phao trẻ em thì nên bỏ chuyến.
Mùa nào đi chợ nổi đẹp nhất?
Chợ họp quanh năm. Mùa khô từ khoảng tháng mười hai đến tháng tư trời ít mưa, sáng trong, dễ chụp ảnh. Mùa nước lên khoảng tháng chín, tháng mười nước đầy, ghe nhiều trái cây, nhưng hay có mưa chiều và đôi khi giông sớm.
Có nên đi chợ nổi bằng tàu lớn theo đoàn không?
Tàu lớn an toàn và tiện cho đoàn đông, nhưng khó len vào giữa ghe, ồn, và không cập mạn mua đồ được. Nếu muốn cảm giác ngồi giữa buổi chợ thật thì nên thuê xuồng máy nhỏ, đi bốn đến sáu người.
Chợ nổi Cái Bè và Ngã Năm có còn đáng đi không?
Hai chợ này đã thưa ghe nhiều so với trước. Nếu bạn đã ở gần và muốn thấy một chợ ít khách thì vẫn đáng ghé, nhưng đừng đi đường xa chỉ vì chúng; hãy hỏi tình hình năm đó trước khi quyết định.