Đạp xe qua những cung đèo là cách chậm nhất và cũng sâu nhất để đi qua một vùng núi: bạn cảm thấy từng con dốc trong đùi, dừng lại ở bất cứ khúc cua nào, ăn bát phở bên đường mà không vội. Người đạp phong trào khoẻ mạnh hoàn toàn làm được nếu tập trước khoảng hai đến ba tháng, chọn xe có líp số nhẹ, chia chặng ngắn hơn mình tưởng và học kỹ cách phanh khi đổ dốc dài. Những nơi quen thuộc với người đạp xe là các cung đèo vùng Hà Giang cũ (nay thuộc tỉnh Tuyên Quang), đèo Ô Quy Hồ giữa Lào Cai và Lai Châu, và đèo Hải Vân giữa Huế và Đà Nẵng.
Đạp đèo không giống đạp đường bằng kéo dài. Leo dốc vài giờ liền làm cạn sức nhanh, còn đổ dốc thì nguy hiểm hơn leo nhiều. Bài này đi qua cách chọn tuyến theo sức mình, xe và đồ đạc, lịch tập, cách chia chặng, kỹ năng xuống dốc, an toàn giao thông trên đèo và chi phí theo tầng.
Chọn cung đèo theo sức
Đừng chọn tuyến theo ảnh đẹp nhất mà theo khoảng leo dốc bạn chịu được mỗi ngày. Bảng dưới đây xếp từ dễ đến khó để bạn tự đặt mình vào.
| Kiểu tuyến | Đặc điểm | Hợp với ai |
|---|---|---|
| Một đèo ven biển, đạp trong ngày | Leo một mạch rồi đổ dốc, có xe hỗ trợ dễ gọi, gần thành phố | Người mới đạp đường dài, muốn thử trước khi đi xa |
| Vòng cung đèo vùng cao ba đến năm ngày | Nhiều đèo nối nhau, mỗi ngày leo vài giờ, ngủ ở thị tứ nhỏ | Người đã đạp được khoảng 80 km đường bằng trong một ngày |
| Đèo cao nối hai tỉnh miền núi | Một ngày leo dài liên tục, nhiệt độ đỉnh đèo thấp, sương mù bất chợt | Người đã đạp đèo vài lần, quen xuống dốc dài |
| Hành trình hơn một tuần qua nhiều tỉnh | Mệt dồn, xe dễ hỏng, cần ngày nghỉ giữa chừng | Người có kinh nghiệm, đi nhóm hoặc có xe hỗ trợ |
Mẹo chọn: lấy quãng đường bằng dài nhất bạn từng đạp thoải mái, chia đôi, đó là quãng đường đèo hợp lý mỗi ngày. Người đạp được 80 km đường bằng thì một ngày đèo khoảng 40 km là vừa, còn sức để ngắm cảnh và xử lý chuyện bất ngờ.
Xe và đồ đạc
Không cần xe đắt, nhưng cần xe đúng việc và được bảo dưỡng trước khi đi. Danh sách kiểm cho một chuyến ba đến năm ngày:
- Xe có líp số nhẹ (đĩa trước nhỏ, líp sau lớn); đây là điều quan trọng nhất khi leo đèo dài.
- Phanh đĩa hoặc phanh vành còn má mới; thay má phanh trước chuyến đi, mang thêm một cặp dự phòng.
- Lốp còn gai, mang hai săm dự phòng, bộ vá, bơm mini, bộ lục giác, dụng cụ tháo xích.
- Túi treo hai bên giá sau hoặc túi khung, túi yên; tổng đồ gọn trong khoảng mười cân, không đeo ba lô nặng sau lưng.
- Mũ bảo hiểm xe đạp, găng tay có đệm, kính, quần có đệm, áo khoác gió cho đỉnh đèo.
- Đèn trước sáng và đèn sau nhấp nháy, áo phản quang; sương mù trên đỉnh đèo xuống bất chợt.
- Bình nước hai chai, đồ ăn năng lượng, muối khoáng, túi sơ cứu nhỏ, giấy tờ, tiền mặt cho vùng không có máy rút tiền.
Mang xe ra tiệm bảo dưỡng tổng thể hai tuần trước khi đi, rồi tự đạp thử đủ tải ít nhất một lần. Lỗi kỹ thuật lộ ra ở nhà dễ sửa hơn nhiều so với lộ ra ở lưng chừng đèo.
Lịch tập mười hai tuần
Lịch này dành cho người đang đạp đều vài buổi mỗi tuần và muốn đi một vòng đèo ba đến năm ngày. Mỗi tuần ba đến bốn buổi, một buổi dài cuối tuần.
| Giai đoạn | Buổi dài cuối tuần | Trong tuần |
|---|---|---|
| Tuần 1 đến 4 | Tăng dần từ 40 lên 70 km đường bằng | Hai buổi một giờ, nhịp đạp đều |
| Tuần 5 đến 8 | Từ 70 lên 100 km, thêm các con dốc cầu, đồi ngắn | Một buổi leo dốc lặp lại, một buổi đạp nhẹ phục hồi |
| Tuần 9 đến 10 | Hai ngày liên tiếp, mỗi ngày khoảng 70 km, chở đủ đồ | Tập phanh và vào cua trên đường đồi vắng |
| Tuần 11 đến 12 | Giảm còn một nửa, kiểm tra lại xe | Đạp nhẹ, ngủ đủ, không tập nặng |
Buổi hai ngày liên tiếp ở tuần 9 và 10 quan trọng hơn mọi buổi khác, vì nó cho bạn biết cơ thể hồi phục sau một đêm ra sao. Nếu sáng thứ hai đạp không nổi, hãy chia chặng ngắn lại thay vì cố tập thêm.
Lịch trình mẫu bốn ngày vòng cung đèo vùng cao
Lịch dưới đây là khung để bạn tự chỉnh theo tuyến mình chọn. Nguyên tắc: ngày đầu ngắn, ngày khó nhất đặt ở giữa, luôn có một buổi chiều trống.
| Ngày | Chặng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Ngày 0 | Đến thị tứ đầu tuyến bằng xe khách, lắp xe, đạp thử vài cây số | Ăn tối sớm, ngủ sớm; kiểm phanh lần cuối |
| Ngày 1 | Chặng ngắn khoảng 40 km, một đèo vừa phải | Để cơ thể quen dốc và quen xe chở đồ |
| Ngày 2 | Chặng khó nhất, đèo dài nhất, xuất phát từ lúc trời vừa sáng | Ăn trưa ở đỉnh đèo hoặc lưng chừng, đổ dốc trước ba giờ chiều |
| Ngày 3 | Chặng trung bình, nhiều điểm dừng ngắm cảnh, chợ phiên nếu trùng ngày | Buổi chiều trống để nghỉ, giặt đồ, sửa xe |
| Ngày 4 | Chặng ngắn về thị tứ cuối, tháo xe, gửi xe khách về | Không đặt xe về quá sớm, phòng trễ vì thời tiết |
Nhóm nào cũng có một người yếu nhất, và nhịp của cả nhóm phải theo người đó. Chia đồ nặng cho người khoẻ, để người yếu đạp đầu đoàn ở những đoạn leo dài để cả nhóm không kéo dãn quá xa.
Ăn, ngủ và hồi phục dọc đường
Ăn sáng no, ăn vặt mỗi giờ. Leo đèo vài giờ đốt năng lượng rất nhanh. Bữa sáng nên có tinh bột và chút đạm; trên đường cứ khoảng một giờ ăn một món nhỏ như chuối, bánh, xôi gói, đừng chờ đến lúc đói mới ăn.
Uống nước có muối. Đổ mồ hôi nhiều mà chỉ uống nước lọc dễ dẫn tới chuột rút. Pha gói muối khoáng vào một trong hai bình, uống từng ngụm đều.
Chọn chỗ ngủ có chỗ cất xe. Hỏi trước chủ nhà nghỉ có cho dắt xe vào trong không. Xe để ngoài đường qua đêm ở thị tứ vùng cao vừa lo mất vừa ướt sương.
Giãn cơ mười lăm phút buổi tối. Đùi trước, bắp chân, hông và lưng dưới. Mười lăm phút này quyết định sáng hôm sau bạn lên yên được hay không.
Ngủ đủ, đừng thức khuya ngồi uống. Thói quen ngồi lai rai buổi tối ở vùng cao rất dễ kéo dài. Một tối thức khuya trả giá bằng cả buổi sáng leo đèo nặng nề.
Đổ dốc đèo: kỹ năng sống còn
Leo dốc chỉ làm bạn mệt, đổ dốc mới là chỗ có thể gây tai nạn. Ôn kỹ các bước này và tập trên đường đồi gần nhà trước khi đi.
- Trước khi đổ dốc, mặc áo gió, kiểm tra phanh hai bánh, uống nước, cất đồ lỏng lẻo.
- Giữ tốc độ mà bạn dừng được trong khoảng nhìn thấy phía trước; trên đèo nhiều khúc cua gắt, khoảng nhìn rất ngắn.
- Phanh ngắt quãng, xen kẽ hai bánh, không bóp chết một phanh suốt đoạn dài; vành và đĩa nóng lên sẽ làm phanh yếu dần.
- Phanh xong trước khi vào cua, vào cua thì thả phanh, nghiêng xe, nhìn về điểm ra cua.
- Đi sát lề phải, không lấn sang làn ngược chiều để cắt cua, luôn nghĩ có xe tải ở phía sau khúc quanh.
- Dừng lại nghỉ giữa đoạn dốc dài để tay và phanh nguội, nhất là khi trời mưa.
Trời mưa, sương mù hoặc mặt đường có sỏi, cát sau sạt lở thì giảm tốc độ xuống một nửa. Nếu tay đã mỏi, mắt đã mờ vì sương, hãy dắt bộ một đoạn; không ai chấm điểm bạn vì đã dắt xe.
An toàn trên đèo và khi nào nên dừng
Xe lớn là mối lo hàng đầu. Đèo thường hẹp, xe khách và xe tải chạy nhanh. Tránh đạp vào lúc tối, đi một hàng, mặc áo màu sáng và bật đèn cả ban ngày khi có sương.
Mùa mưa có sạt lở. Mùa mưa vùng núi phía Bắc thường từ khoảng tháng 5 đến tháng 9; sau mưa lớn, đường có thể bị sạt hoặc ngập đá. Hỏi người dân và dừng lại thị tứ nếu đường phía trước chưa thông.
Đỉnh đèo lạnh và gió. Nhiệt độ trên đỉnh có thể thấp hơn chân đèo nhiều; mồ hôi gặp gió lạnh là nguy cơ cảm lạnh. Thay áo khô hoặc mặc thêm áo gió ngay khi lên đỉnh.
Dấu hiệu phải dừng ngay. Chóng mặt, tức ngực, chuột rút liên tục, mắt hoa khi đứng dậy: dừng xe, vào bóng râm, uống nước có muối. Nếu không đỡ trong mười lăm phút, gọi xe hỗ trợ đưa xuống.
Có phương án xe hỗ trợ. Lưu sẵn cách gọi xe ôm, xe khách có chở xe đạp ở mỗi thị tứ trên đường. Biết mình có đường lui làm bạn quyết định tỉnh táo hơn.
Chi phí theo tầng và lỗi hay gặp
Chi phí lớn nhất thường là đưa xe đến chân tuyến và chỗ ngủ, còn ăn uống dọc đường vùng cao khá dễ chịu.
| Tầng | Cách đi | Ai hợp |
|---|---|---|
| Tiết kiệm | Tự mang xe theo xe khách, ngủ nhà nghỉ nhỏ ở thị tứ, tự sửa xe | Nhóm bạn của Minh đã đạp lâu năm |
| Vừa | Thuê xe đạp tốt tại chỗ, đặt phòng trước mỗi chặng, gửi đồ nặng theo xe khách | Người đi lần đầu, muốn nhẹ người |
| Thoải mái | Đi nhóm có xe hỗ trợ chở đồ, người dẫn đường, ngày nghỉ giữa chặng | Bác Tư đã nghỉ hưu, khoẻ, muốn đi chậm và chắc |
Lỗi hay gặp nhất là đặt chặng quá dài vì tính theo bản đồ đường bằng, rồi đến tối vẫn còn trên đèo. Lỗi thứ hai là mang quá nhiều đồ. Lỗi thứ ba là không thay má phanh trước khi đi, vì nghĩ phanh còn tốt khi đạp quanh thành phố.
Câu hỏi thường gặp
Người mới đạp xe có đi đường đèo được không?
Được nếu bạn đã đạp đều vài tháng, tập theo lịch khoảng mười hai tuần và bắt đầu bằng một đèo ven biển đạp trong ngày. Đừng chọn hành trình nhiều ngày ở vùng cao cho lần đầu tiên.
Xe đạp thể thao đường trường có leo đèo được không?
Được nếu xe có líp số đủ nhẹ và bạn không chở quá nhiều đồ. Xe có lốp to hơn một chút sẽ êm và an toàn hơn trên đường đèo có ổ gà, sỏi. Nên hỏi tiệm thay líp lớn hơn trước khi đi.
Mùa nào đạp xe đèo vùng cao phía Bắc đẹp?
Khoảng tháng 10 đến tháng 12 và mùa xuân, trời khô, mát, ít sạt lở. Mùa đông giữa tháng 12 và tháng 1 có thể rất lạnh, đỉnh đèo có sương muối. Mùa mưa nên tránh vì nguy cơ sạt lở.
Một ngày nên đạp bao nhiêu cây số trên đèo?
Lấy quãng đường bằng dài nhất bạn đạp thoải mái chia đôi. Phần lớn người đạp phong trào thấy khoảng 40 đến 60 km mỗi ngày đường đèo là vừa, còn sức ngắm cảnh và xử lý bất ngờ.
Có cần đi theo nhóm không?
Đi một mình được nếu bạn tự sửa xe cơ bản và luôn báo lịch trình cho người nhà. Đi nhóm từ hai người trở lên thì an toàn hơn, nhất là khi xe hỏng hoặc ai đó bị ốm giữa đèo.
Nên mua bảo hiểm gì cho chuyến đạp xe?
Một gói bảo hiểm tai nạn có chi trả khi đạp xe đường dài và chi phí y tế. Đọc kỹ phần loại trừ, vì vài gói coi đạp xe đường đèo nhiều ngày là hoạt động thể thao cần đăng ký thêm.